سِتَّةٌ لِلثُّلاَثِيِّ، نَحْوُ؛ ضَرَبَ يَضْرِبُ وَ قَتَلَ يَقْتُلُ وَ عِلَمَ يَعْلَمُ وَ فَتَحَ يَفْتَحُ وَ كَرُمَ يَكْرُمُ وَ حَسِبَ يَحْسِبُ. وَ تُسَمَّى الثَّلاَثَةُ الْأُوَلُ دَعَائِمَ الْأَبْوَابِ لِإِخْتِلاَفِ حَرَكَاتِهِنَّ فِي الْمَاضِي وَ الْمُسْتَقْبَلِ كَثْرَتِهِنَّ. وَ فَتَحَ يَفْتَحُ لاَ يَدْخُلُ فِي الدَّعَائِمَ لِإِنْعِدَامِ اخْتِلاَفِ الْحَرَكَاتِ وَ انْعِدَامِ مَجِيئِهِ بِغَيْرِ حَرْفِ الْحَلْقِ. وَ أَمَّا رَكَنَ يَرْكُنُ وَ أَبَى يَأْبَى؛ فَمِنَ اللُّغَاتِ الْمُتَدَاخِلَةِ وَ الشَّوَاذِّ. وَ أَمَّا بَقَى يَبْقَى وَ فَنَى يَفْنَى وَ قَلَى يَقْلَى فَلُغَاتُ بَنِي طَيِّئٍ. وَ قَدْ فَرُّوا مِنَ الْكَسْرَةِ إِلَى الْفَتْحَةِ. وَ كَرُمَ يَكْرُمُ لاَ يَدْخُلُ فِي الدَّعَائِمِ أَيْضًا لِأَنَّهُ لاَ يَجِيئُ إِلاَّ مِنَ الطَّبَائِعِ وَ النُّعُوتِ. وَ حَسِبَ يَحْسِبُ لاَ يَدْخُلُ فِي الدَّعَائِمِ لِقِلَّتِهِ. وَ قَدْ جَاءَ فَعُلَ يَفْغَلُ عَلَى لُغَةِ مَنْ قَالَ؛ كُدْتَ تَكَادُ وَ هِيَ شَّاذَّةٌ كَفَضِلَ يَفْضُلُ وَ دِمْتَ تَدُومُ
سِتَّةٌ altı dənədir, لِلثُّلاَثِيِّ üç hərfli mücərrəd fel üçün, نَحْوُ misallar belədir; ضَرَبَ يَضْرِبُ və قَتَلَ يَقْتُلُ və عِلَمَ يَعْلَمُ və فَتَحَ يَفْتَحُ və كَرُمَ يَكْرُمُ və حَسِبَ يَحْسِبُ kimi. وَ تُسَمَّى və adlandırılır, الثَّلاَثَةُ الْأُوَلُ ilk üçü, دَعَائِمَ الْأَبْوَابِ babların sütunları, ِإِخْتِلاَفِ حَرَكَاتِهِنَّ keçmiş və gələcəkdə hərəkələrinin fərqli olması səbəbindən, فِي الْمَاضِي وَ الْمُسْتَقْبَلِ keçmiş və gələcək felində, كَثْرَتِهِنَّ çox işlədikləri üçün. وَ فَتَحَ يَفْتَحُ vezni, لاَ يَدْخُلُ daxil olmur, فِي الدَّعَائِمَ babların sütunları adlanan ilk üç bab arasına, لِإِنْعِدَامِ olmadığı üçün, اخْتِلاَفِ الْحَرَكَاتِ hərəkələrində fərqlilik, وَ انْعِدَامِ və olmadığı üçün, مَجِيئِهِ gəlməsi, بِغَيْرِ حَرْفِ الْحَلْقِ boğaz hərfi olmadan. وَ أَمَّا və gəlincə, رَكَنَ يَرْكُنُ və أَبَى يَأْبَى felinə, فَمِنَ اللُّغَاتِ bunlar elə ləhcələrdəndir ki; الْمُتَدَاخِلَةِ وَ الشَّوَاذِّ qarışıq və nadir vezinlərdir. وَ أَمَّا və gəlincə, بَقَى يَبْقَى və فَنَى يَفْنَى və قَلَى يَقْلَى felinə, فَلُغَاتُ بَنِي طَيِّئٍ bunlar da Bəni Tayy ləhcəsinə görədir. وَ قَدْ فَرُّوا lakin ayn əl-felini dəyişiblər, مِنَ الْكَسْرَةِ kəsrədən, إِلَى الْفَتْحَةِ fəthəyə. وَ كَرُمَ يَكْرُمُ felinə gəlincə, لاَ يَدْخُلُ bu vezində olanlar da daxil olmur, فِي الدَّعَائِمِ babların sütunları adlanan ilk üç bab arasına, أَيْضًا əvvəlki kimi, لِأَنَّهُ çünki bu vezin, لاَ يَجِيئُ gəlmir, إِلاَّ yalnız gəlir, مِنَ الطَّبَائِعِ وَ النُّعُوتِ təbiət və sifətlər üçün. وَ حَسِبَ يَحْسِبُ felinə gəlincə, لاَ يَدْخُلُ daxil olmur, فِي الدَّعَائِمِ babların sütunları adlanan ilk üç bab arasına, لِقِلَّتِهِ az işlədildiyinə görə. وَ قَدْ جَاءَ bəzən gəlir, فَعُلَ يَفْغَلُ vezinlərindən fel, عَلَى لُغَةِ ləhcəsinə görə, مَنْ قَالَ deyilən, كُدْتَ تَكَادُ kudte tekadu, وَ هِيَ شَّاذَّةٌ və bu vezin nadirdir, كَ kimi, فَضِلَ يَفْضُلُ felində olduğu kimi, və bu da وَ دِمْتَ تَدُومُ dimte tedumu ləhcəsinə görədir.
Mətnin Ümumi Mənası: Bu 35 babın 6-sı üç hərfli mücərrəd fel üçün nəzərdə tutulub.
| Üç Hərfli Mücərrəd Bablar 6 Dənədir |
| Sıra |
Mazi Vezin-Mevzun |
Muzari Vezin-Mevzun |
| 1 |
|
|
| 2 |
|
|
| 3 |
|
|
| 4 |
|
|
| 5 |
|
|
| 6 |
|
|
| 7 |
|
|
| 8 |
|
|
Qeyd: Cədvəldəki feilərin sıralanması bu kitaba görədir. Əslində belə deyil. Yəni əslində birinci bab buradakı ikinci babda verilib, əslində ikinci bab buradakı birinci babda verilib (1-ci bab ilə 2-ci bab yer dəyişəcək), əslində üçüncü bab buradakı dördüncü babda verilib. Əslində dördüncü bab burada üçüncü babda verilib (3-cü bab ilə 4-cü bab yer dəyişəcək). Beşinci və altıncı bablar orijinal sıralama ilə eynidir.
Bu bablardan ilk üçü, dəaim ul-əbvab "Evlərin dirəkləri" adlandırılır. Çünki bu vəzinlərdə gələn feilərin məzi və muzari halında hərəkələri fərqlidir və istifadəsi çoxdur. Məzi فَتَحَ və muzari يَفْتَحُ olan vəzin (əslində 3-cü vəzin) isə məzi və muzari halında hərəkələrinin fərqli olmaması və quruluşunda boğaz hərfi1 olmadan gəlmədiyinə görə dəaim ul-əbvab kateqoriyasına daxil olmur. Məzi və muzari halında sırası ilə رَكَنَ يَرْكُنُ və أَبَى يَأْبَى olan feillərə gəldikdə, bunların lüğəti də mütedaxilə2 və şazz3 adlanan kateqoriyadadır. Yenə məzi və muzari halında sırası ilə بَقَى يَبْقَى və فَنَى يَفْنَى və قَلَى يَقْلَى feillərinə gəldikdə4 bunlar da ayn ul-feilləri kəsrədən fəthaya çevrilən və Bəni Tayy qəbiləsinin lüğətinə görədir. كَرُمَ يَكْرُمُ mövzusu5 kimi olan feillər isə təbi şeylər və sifətlər üçün gəldiyinə görə dəaim ul-əbvab kateqoriyasına daxil olmur. حَسِبَ يَحْسِبُ vəzinindən gələn feillər isə istifadəsi az olduğuna görə dəaim ul-əbvab kateqoriyasına daxil olmur. Bəzən فَعُلَ يَفْغَلُ vəzinlərindən feillər şazz olaraq gəlir. Bu vəzinlər kudte tekadu lüğətinə görədir. Eyni şəkildə فَضِلَ يَفْضُلُ feilləri də şazz olaraq gəlir, bu feillər də dimte tedumu lüğətinə görədir.
اَلْإِيضَاحَاتُ
İzahlar
1. Boğaz hərfləri 6 ədəddir. Əsl sıralamada 3-cü bab və ya məzi və muzarisinin ayn ul-feilləri məftuh olan feillərin ya ayn ul-feili, ya da lam ul-feili bu 6 boğaz hərfindən biri olmalıdır. Boğaz hərfləri (Huruf ul-Xalq):
| اَلْحَاءُ |
اَلْعَيْنُ |
اَلْهَاءُ |
| اَلْخَاءُ |
اَلْغَيْنُ |
اَلْهَمْزَةُ |
2. Əgər bu hərflərdən biri olmadığı zaman:
| Vəzin |
فَعَلَ |
يَفْعَلُ |
| Mevzun |
أَبَى |
يَأْبَى |
Bu şəkildə gəldikdə şazz, yəni qayda xarici adlanır.
3. Mütedaxilə "iç-içə keçmək" deməkdir. Yəni məzisi ilə muzarisi fərqli bablardan olan feillərdir.
| Vəzin |
فَعَلَ |
يَفْعُلُ |
| Mevzun |
رَكَنَ |
يَرْكُنُ |
4. Əslində 4-cü babdan gələn aşağıdakı feillər Tayy qəbiləsinin lüğətinə görə 3-cü bab kimi gəlmişdir. Çünki bu lüğətə görə ya hərfindən əvvəl kəsrə gəlirsə, fəthaya çevrilir.
| Məzi |
بَقَى |
فَنَى |
قَلَى |
| Muzari |
يَبْقَى |
يَفْنَى |
يَقْلَى |