Kufilərin Fəl əsasdır iddiası

Kufililər deyirlər ki, gərək fiil əsas olsun, çünki fiilin i'lali mənbədir (əsasdır) məstərin i'lalinin varlığı və yoxluğu üçün. Varlıq məsələsində: yəid 'söz verir', idətən 'söz vermək', qamə 'qalxdı', qiyamən 'qalxmaq'. Yoxluq məsələsində: yovcəl 'qorxur', vəcələn 'qorxmaq', qavamə 'dirəndi', qivamən 'dirənmək'. Fiilin məstara bağlı olması onun əsas olmasına dəlalət edir. Həmçinin fiil məstarla təsdiqlənir, məsələn: darəbtü darbən 'bir vuruşla vurdum', bu cümlə darəbtü darəbtü 'vurdum vurdum' kimi sayılır. Təsdiqlənən əsasdır, təsdiqləyən isə əsas deyil. Məstara məstar deyilir, çünki fiildən çıxarılıb, necə ki, deyirlər: məşrəbun əzbun 'şirin su', mərkəbun farihun 'yorulmayan eşşək', yəni məşrubun 'içilən şey', mərkubun 'minilən şey'.

Kufililər deyirlər ki; gərək fiil əsas olsun, çünki fiilin i'lali məstərin i'lalinin varlığı və yoxluğuna səbəb olur. Varlıq məsələsində: yəid 'söz verir', idətən 'söz vermək', qamə 'qalxdı', qiyamən 'qalxmaq'. Yoxluq məsələsində: yovcəl 'qorxur', vəcələn 'qorxmaq', qavamə 'dirəndi', qivamən 'dirənmək'. Fiilin məstara bağlı olması onun əsas olmasına dəlalət edir. Həmçinin fiil məstarla təsdiqlənir, məsələn: darəbtü darbən 'bir vuruşla vurdum', bu cümlə darəbtü darəbtü 'vurdum vurdum' kimi sayılır. Təsdiqlənən əsasdır, təsdiqləyən isə əsas deyil. Məstara məstar deyilir, çünki fiildən çıxarılıb, necə ki, deyirlər: məşrəbun əzbun 'şirin su', mərkəbun farihun 'yorulmayan eşşək', yəni məşrubun 'içilən şey', mərkubun 'minilən şey'.

Mətnin Ümumi Mənası: Kufililər fiilin əsas olması gərəkdir, çünki fiilin i'lali varlıq və yoxluqda məstara səbəb olur.

Varlıq olan i'lalin misalı:

يَعِدُ

Söz verir

عِدَةً

Söz vermək

قَامَ

Qalxdı

قِيَامًا

Qalxmaq

Fiildə i'lali olmamasının misalı:

يَوْجَلُ

Qorxur

وَجَلاً

Qorxmaq

قَاوَمَ

Dirəndi

قِوَامًا

Dirənmək

Bu misallarda olduğu kimi. Fiilin məstara səbəb olması fiilin əsas olmasına dəlalət edir. Həmçinin Kufililərə görə fiilin əsas olması fiilin məstarla təsdiqlənməsi ilədir, misal:

ضَرَبْتُ ضَرْبًا

'Bir vuruşla vurdum' ifadəsində məstar fiili təsdiqləyir. Əslində bu cümlə

ضَرَبْتُ ضَرَبْتُ

'Vurdum vurdum' mənasındadır. (Bu cümlədən çıxış edərək); Təsdiqlənən əsasdır, təsdiqləyən isə əsas deyil. Buna görə də məstarın məstar olmasının səbəbini fiildən çıxarılmasına bağlayırlar, misal olaraq:

مَشْرَبٌ عَذْبٌ

'Şirin su' və,

مَرْكَبٌ فَارِهٌ

'yorulmayan eşşək' ifadələrində məşrubun 'içilən şey', mərkubun 'minilən şey' nəzərdə tutulur.

^{اَلْإِيضَاحَاتُ}

^İzahlar

1.Əgər felin i'lâl əməli varsa, məsdərdə də i'lâl əməli olur. Felin i'lâl əməli yoxdursa, məsdərdə də i'lâl əməli olmaz, misal;

Medariyyəlik	Mazi Fel	Məsdər
İ'lâlli Halları	قَامَ	قِيَامًا
Əsl halları	قَوِمَ	قِوَامًا

Yuxarıdakı feli i'lâl əməli baş verərkən vav hərfi elif hərfinə çevrilir, məsdər də ona tabe olduğundan, tərkibindəki vav hərfi ya hərfinə çevrilmişdir. Yəni felin i'lâli varsa, məsdərdə də i'lâl var deyiblər Kufilər.

2.Felin məsdərin i'lâlinə səbəb olması, felin məsdər üzərində əsas olmasıdır.

3.Məsdərin i'lâli;

Vəzin	فِعْلَةً عِلَةً
Əsl	وِعْدَةً
İ'lâlli Hali	عِدَةً

Misal olaraq bina-i vavi fellərdə bu vəzində fa-ul-fel olan vav hərfi hazf edilir.

4.Felin i'lâli;

Vəzin	يَفْعِلُ
Əsl	يَوْعِدُ
İ'lâlli Hali	يَعِدُ

Tablodakı misal bina-i vavi olan muzari fildən vav hərfi hazf edildiyi üçün 3-cü maddədəki məsdərdən də vav hərfi hazf edilmişdir deyiblər Kufilər.

5.Feldə i'lâl olmaması;

Medariyyəlik	Muzari Fel	Məsdər
Lafızlar	يَوْجَلُ	وَجَلاُ

Tablodakı muzari fildəki vav hərfi hazf edilmədiyi üçün məsdərdəki vav hərfi də hazf edilməmişdir və bu səbəbdən fel əsl olaraq qalır deyiblər Kufilər.

6.Tə'kid olunanın əsl olması;

جَاءَ زَيْدٌ نَفْسُهُ

"Zeyd özü gəldi" ifadəsində نفسه sözü Zeyd sözünü tə'kid etdiyi üçün Zeyd sözü əsl olaraq qalır deyiblər Kufilər.

7.Məsdərin isim olması onun əsl olduğuna dəlil deyil deyiblər Kufilər.

8.Məsdar olan مَشْرَبٌ və مَرْكَبٌ sözləri ism-i meful vəzində مَشْرُوبٌ və مَرْكُوبٌ sözlərinin mənasını almışdır. Bunu da məsdarın əsl olmamasına dəlil kimi göstərmişlər. Məsdar مَصْدَرٌ "çıxış yeri" mənasında deyil, مَصْدُورٌ "çıxılan" mənasında istifadə olunmuşdur.