Basrilərin Kufilərə cavabı
Biz onların cavabında dedik ki; məstərin i'lali oxşarlıq üçündür, medariyyə üçün deyil, məsələn, "tə'id" sözündə vavın, "yukrim" sözündə isə həmzənin ixtisarı kimi. Müəkkədlik (tə'kidli olması) isə sözün köklüyünə işarə etmir, yalnız i'rabda əsaslı olmasına dəlalət edir, məsələn, "gəldi mənə Zeyd Zeyd" ifadəsində olduğu kimi. Onların "məşrəbun əzbun" (şirin su) və "mərkəbun farihun" (yorulmaz eşşək) ifadələri isə "axdı çay" və "axdı oluk" kimi ifadələrdəndir.
قُلْنَا deyirik, فِي جَوَابِهِمْ Kufilərin "fiil əsldir" cavabına qarşılıq olaraq; إِعْلاَلُ الْمَصْدَرِ məstərin i'lali, لِلْمُشَالَكَةِ oxşarlıq üçündür, لاَ لِمَدَارِيَّةِ medariyyə üçün deyil, كَ kimi, حَذْفِ الْوَاوِ vav hərfinin ixtisarı kimi, فِي bu fiildə; تَعِدُ "vaad edirsən", وَ الْهَمْزَةِ və həmzənin ixtisarı kimi; فِي bu fiildə; يُكْرِمُ "ikram edir" fiilində. وَ الْمُؤَكَّدِيَّةُ tə'kidli olması, لاَ تَدُلُّ işarə etmir, عَلَى الْأَصَالَةِ köklüyə, فِي الْإِشْتِقَاقِ istixaqda, بَلْ əksinə, فِي الْإِعْرَابِ i'rabda köklüyə işarə edir, كَمَا قِي bu misalda olduğu kimi; جَاءَنِي زَيْدٌ زَيْدٌ "Mənə Zeyd gəldi Zeyd". وَ قَوْلُهُمْ və Kufilərin bu sözləri; مَشْرَبٌ عَذْبٌ "şirin su" və وَ مَرْكَبٌ فَارِهٌ "yorulmaz eşşək" ifadələrinin istifadəsi; مِنْ بَابِ bu növdəndir; جَرَى النَّهْرُ "çay axdı" və وَ سَالَ الْمِيزَابُ "oluk axdı" kimi.
Mətnin Ümumi Mənası: Basrilər Kufilərin "fiil əsldir" cavabına qarşılıq olaraq məstərin i'lali oxşarlıq üçündür, medar üçün deyil deyirlər.1 Buna dəlil olaraq vavın ixtisarı olan تَعِدُ və həmzənin ixtisarı olan يُكْرِمُ fiilini göstərirlər.2 Bir sözün tə'kidli olması istixaqda onun köklü olması demək deyil,3 lakin i'rabda ola bilər, misal:
جَاءَنِي زَيْدٌ زَيْدٌ
"Mənə Zeyd gəldi Zeyd" ifadəsi kimi.4 Kufilərin مَشْرَبٌ عَذْبٌ "şirin su" və مَرْكَبٌ فَارِهٌ "yorulmaz eşşək" kimi ifadələrini isə جَرَى النَّهْرُ "çay axdı" və سَالَ الْمِيزَابُ "oluk axdı" növündən görürlər.
اَلْإِيضَاحَاتُ
İzahlar
1.Aşağıdakı cədvəldə verilmişdir;
| İ'lalli Halı | قَامَ |
| Əsli | قَوِمَ |
Yuxarıdakı feil i'lâl əməli gördükdən sonra, masdarının da eyni şəkildə əməli görməsi feilin medar olmasına dəlalət etmir, bəlkə masdar müvafiqət üçün belə bir i'lâlə girir.
2.Vav və həmzənin hazf olunması;
| Vezin | تَفْعِلُ |
| Əsl mövzun | تَوْعِدُ |
| İ'lâlli halı | تَعِدُ |
və,
| Vezin | يُفْعِلُ |
| Mövzun | يُكْرِمُ |
| Əsl | يُأَكْرِمُ |
| Həmzə hazf olundu | يُكْرِمُ |
3.Kufilər, feilin masdarla tə'kid edildiyini və bu səbəbdən feilin əsl olduğunu irəli sürmüşlər. Basrilər bunu qəbul etmirlər.
4.Aşağıdakı misalda;
جَاءَنِي زَيْدٌ زَيْدٌ
“Bana Zeyd gəldi Zeyd” tərkibində müəkkəd olan birinci Zeyd kəlməsi əsl sayılır. Çünki müəkkid (ikinci Zeyd kəlməsi) həmişə müəkkədin (birinci Zeyd kəlməsi) irabını alır. Yəni ikinci Zeyd kəlməsi həmişə birinci Zeyd kəlməsinin irabını alır.