1-ci Bab: Səhih Fellər
اَلْبَابُ الْأَوَّلُ فِي الصَّحِيحِ. اَلصَّحِيحُ؛ هُوَ ألَّذِي لَيْسَ فِي مُقَابَلَةِ الْفَاءِ وَ الْعَيْنِ وَ اللَّامِ حَرْفُ عِلَّةٍ وَ التَّضْعِيفُ وَ الْهَمْزَةُ، نَحْوُ؛ ضَرَبَ. وَ اخْتَصُّ الْفَاءُ وَ الْعَيْنُ وَ الْلَّامُ لِلْوَزْنِ حَتَّى يَكُونَ فِيهِ مِنْ حُرُوفِ الشَّفَةِ وَ الْوَسَطِ وَ الْحَلْقِ شَيْئٌ وَ هُوَ أَصْلٌ فِي الْإِشْتِقَاقِ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ، لِأَنَّ مَفْهُومَهُ وَاحِدٌ وَ مَفْهُومَ الْفِعْلِ مُتَعَدِّدٌ لِدَلاَلَتِهِ عَلَى الْحَدَثِ وَ الزَّمَانِ. وَ الْوَاحِدُ قَبْلَ الْمُتَعَدِّدِ، وَ إِذَا كَانَ أَصْلاً لِلْأَفْعَالِ يَكُونُ أَصْلاً لِمُتَعَلِّقَاتِهَا أَوْ لِأَنَّهُ اِسْمٌ، وَ الْاِسْمُ مُسْتَغْنٍ عَنِ الْفِعْلِ، وَ أَيْضًا يُقَالُ لَهُ؛ مَصْدَرٌ لِأَنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ تَصْدُرُ عَنْهُ
اَلْبَابُ الْأَوَّلُ Musannıf kitabı 7 baba ayırdım dedi. Bu 7 babtan birinci bab; فِي الصَّحِيحِ sahih fiiller haqqındadır; اَلصَّحِيحُ Sahih: هُوَ ألَّذِي o sahih söz ki; لَيْسَ deyil, فِي مُقَابَلَةِ yerində qarşılıqda, الْفَاءِ fa ul-fiilin, وَ الْعَيْنِ və ayn ul-fiilin, وَ اللَّامِ və lâm ul-fiilin, حَرْفُ عِلَّةٍ illet hərfi, وَ التَّضْعِيفُ və təkrar edən hərf (şeddeli hərf), وَ الْهَمْزَةُ və hemze, NƏHْوُ misalı belədir; ضَرَبَ "Vurdu" fiili kimi. وَ اخْتَصُّ mahsus oldu, الْفَاءُ fa, الْعَيْنُ ayn, وَ اللَّامُ və lâm hərfləri, لِلْوَزْنِ vezinlər üçün, حَتَّى يَكُونَ فِيهِ hətta onlarda olsun, مِنْ حُرُوفِ الشَّفَةِ dodaq hərflərindən, وَ الْوَسَطِ orta hərflərindən, وَ الْحَلْقِ və boğaz hərflərindən olması şərti ilə, شَيْئٌ hərf olaraq. وَ هُوَ أَصْلٌ və (masdar) əsasdır, فِي الْإِشْتِقَاقِ iştikak yəni türemə işində, عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ Basrilərə görə, لِأَنَّ مَفْهُومَهُ وَاحِدٌ çünki masdarın məfhumu yəni mənası təkdir, وَ مَفْهُومَ الْفِعْلِ və fiilin məfhumu yəni mənası isə; مُتَعَدِّدٌ bir neçədir, لِدَلاَلَتِهِ çünki fiil dəlalət edir, عَلَى الْحَدَثِ وَ الزَّمَانِ hadisəyə (əmələ, olmağa) və zamana dəlalət edir, وَ الْوَاحِدُ vahid: قَبْلَ الْمُتَعَدِّدِ bir neçə şeyin öncəsidir, yəni sayılan şeylərin ilki və tək olanıdır, وَ إِذَا كَانَ أَصْلاً masdar, iştikakda əsas olduğunda, لِلْأَفْعَالِ fiillər üçün də, يَكُونُ أَصْلاً əsas olur, لِمُتَعَلِّقَاتِهَا müteallakları üçün də əsasdır, أَوْ və ya, لِأَنَّهُ اِسْمٌ masdar isimdir, وَ الْاِسْمُ və isim isə; مُسْتَغْنٍ müstağnidir, عَنِ الْفِعْلِ fiildən, yəni fiilə ehtiyacı yoxdur, وَ أَيْضًا və eyni şəkildə, يُقَالُ لَهُ masdar üçün deyilir; مَصْدَرٌ masdardır, لِأَنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ çünki bu 9 şey (əvvəlki dərsdə masdardan müştak olduğunu ifadə etdiyimiz mazi fiildən ism-i aletə qədərki sözlər), تَصْدُرُ عَنْهُ ondan yəni masdardan çıxır.
Metnin Toplu Manası: Musannıf kitabı 7 baba ayırdım dedi. Bu 7 babtan birinci bab sahih fiildir.
Sahih fiil: Fa ul-fiili, ayn ul-fiili və lâm ul-fiili yerində illet hərfi, hemze və təkrar edən hərf olmayan fiillərdir. Misalı ضَرَبَ "Vurdu" fiili kimi.1
Kəlmələrin vezin ilə təyin edilməsi üçün fa, lâm və ayn hərfləri xüsusi kılındı. Bu hərflərin ihtisası yəni xüsusi kılınışı dodaq, orta və boğaz hərflərindən hər birinin mövcud olmasıyladır.2
Masdar, Basrilərə görə iştikakda əsas olandır yəni aslu vahiddir.3 Çünki masdarın məfhumu yəni mənası təkdir4 və fiilin mənası isə bir neçədir çünki hadisəyə və zamana dəlalət edir. Vahid olan şey sayılan şeylərin ilki, öncəsidir.5 Masdar, iştikakda yəni türemədə tək və fiil üçün də əsas olduğu üçün fiilin müteallakları üçün də əsasdır. Yəni masdar əsas və tək olduğu üçün, fiil və fiilin digər halları masdardan türediği üçün, masdar olan söz fiilə və fiilin tealluk etdiklərinə də əsasən hakimdir, onların əsasıdır. Bunun xaricində masdarın əsas olmasının dəlili, masdar isimdir. İsim isə (izzi şərhində deyildiyi kimi) rütbə baxımından fiildən üstündür və fiilə ehtiyacı yoxdur.6 Masdara "masdar-mənbə" deyilməsinin səbəbi əvvəlki dərsdə qeyd etdiyimiz müştak olan 9 sözün7 ondan çıxmasıdır.
اَلْإِيضَاحَاتُ
Açıqlamalar
1.Darabe fiili, içərisində elif, vav, ya, təkrar edən hərf və hemze olmayan sahih (salim) bir fiildir. Ümumiyyətlə mehmuz fiillər də sahih fiillərdən sayılır çünki heç bir hazif söz mövzu olmur, hemze ء, fiildə həmişə səhih bir hərf kimi qalır. Lakin həmzəli elif أَ, həmzəli vav ؤ və həmzəli ya ئ kimi həmzə dəyişməyə məruz qaldığı üçün musannıf mehmuz fiilləri səhihdən saymamış ola bilər. 2. Fa ul-fiil deyildikdə fiilin birinci hərfi, ayn ul-fiil deyildikdə ikinci hərfi və lam ul-fiil deyildikdə üçüncü hərfi nəzərdə tutulur və vəzin buna görə təyin edilir. Bu hərflər -feale- fiilinə niyabət olaraq vəzin olmuşdur. Yəni fa hərfi dodaqdan tələffüz olunduğu üçün dodaq hərfi, ayn hərfi huruf ul-xalq (boğaz hərfləri)ndan biri və lam hərfi ağızın ortasından çıxdığı üçün harf-i vasat, yəni orta hərfidir. 3. Məzdar (əsli vahid), fiil ondan törədiyi üçün Basrili alimlərə görə əsas və tək olan odur. Onlara görə fiil məzdardan törəyir. Kufili alimlər isə məzdar fiildən törəyir deyirlər. Basrili alimlərə görə fiilin məzdardan törəməsinin dəlili məzdarın isim olmasıdır. İsim müfrəd kimi tək başına məna ifadə edə bildiyi üçün əsas olmağa daha layiqdir. Lakin fiil mürəkkəb ifadə kimidir. Çünki bir mazi fiil zikr edildikdə o fiilin zaman və bir fail ilə birlikdəliyi var, amma isim olan ifadələrdə tək məna olur. Bu səbəbdən isim müfrəd, fiil isə mürəkkəb ifadə kimidir. Müfrəd olan mürəkkəb olandan daha üstündür deyilmişdir. 4. Məzdarda yalnız əməl mənası var, zaman və fail yoxdur. 5. Cüz, küllən əvvəl gəlir. Yəni 1 rəqəmi 2 rəqəmindən əvvəl gəlir. 6. İsim fiilə ehtiyac duymadığı halda, fiilin ən azı bir failə ehtiyacı olması ismi fiil qarşısında üstün edir. 7. Məzdardan müştəq olan ifadələr: mazi fiil, muzari (müstəqbel) fiil, əmr fiili, nəhy fiili, ism-i fail, ism-i məful, ism-i zaman, ism-i məkan, ism-i alət olmaqla 9 dənədir. | اَلْمَصْدَرُ ج اَلْمَصَادِرُ | Mənbə (Kök) | |-----------------------------|----------------| | Mazi | Muzari | Məzdar | İsm-i Məkan | | Mazi | Muzari | Məzdar | İsm-i Zaman | | Mazi | Muzari | Məzdar | Məzdar-i Mimi | | فَعَلَ | يَفْعُلُ | فُعُولًا | مَفْعَلٌ | | صَدَرَ | يَصْدُرُ | صُدُورًا | مَصْدَرٌ | | çıxdı | çıxır | çıxmaq | Çıxma zamanı | | çıxdı | çıxır | çıxmaq | Çıxma yeri | | çıxdı | çıxır | çıxmaq | Çıxmaq | | törədi | törəyir | törəmək | törəmə yeri |