Naib-i Fail və İrabı
Bir feil cümləsində feil məchul olarsa, aşkar olan fail hazf edilir və cümlə daxilindəki mefulun bih, məsdər, bəzi zərflər və carr mecrur kimi ifadələr isə naib-i fail olurlar. Naib-i fail ilə fail arasında tam uyğunluq var, yəni failin hökmü nədirsə, naib-i failin hökmü də odur, məsələn;
ذَهَبَ زَيْدٌ إِلَى الْبَيْتِ
"Zeyd evə getdi" cümləsində ذَهَبَ feili məlumdur və Zeyd ifadəsi onun failidir. Əgər ذَهَبَ feili məchul olarsa, fail olan Zeyd ifadəsi hazf edilir, davamındakı carr mecrur naib-i fail olur,
ذُهِبَ إِلَى الْبَيْتِ
"Evə gedildi" cümləsində feil məchul olduğu üçün fail olan Zeyd ifadəsi hazf olunmuşdur. Qalan carr mecrur isə (bəzi alimlər yalnız mecruru götürüblər) naib-i fail olmaq üzrə mərfudur.
Naib-i Failə Nümunələr və İrabları
|
خُلِقَ الْإِنْسَانُ ضَعِيفًا İnsan zəif yaradıldı Nisa 28 |
||||||
| فِعْلٌ مَاضٍ، مَبْنِيٌّ لِلْمَجْهُولِ وَ مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، لاَ مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ | خُلِقَ | |||||
| Mazi feil, məchul olub fətəh üzərə məbni, irabdan yeri yoxdur | ||||||
| نَائِبُ فَاعِلٍ، مَرْفُوعٌ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ | الْإِنْسَانُ | |||||
| Naib-i fail, mərfu, rəf əlaməti sondakı zahir dammadır | ||||||
| حَالٌ مَنْصُوبَةٌ مِنْ لَفْظِ الْإِنْسَانِ، وَ عَلَامَةُ نَصْبِهَا الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ | ضَعِيفًا | |||||
| "əl-insanu" ifadəsindən hal-i mansubə, nəsb əlaməti sondakı zahir fətədir | ||||||
|
||||||
|
يُسْمَعُ الْمَحْسُونُ صَوْتُهُ Səsi gözəl olan dinlənilir |
||||||
| فِعْلٌ مُضَارِعٌ، مَبْنِيٌّ لِلْمَجْهُولِ، مَرْفُوعٌ لِتَجَرُّدِهِ عَنِ النَّوَاصِبِ وَ الْجَوَازِمِ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ، لاَ مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ | يُسْمَعُ | |||||
| Muzari feil, məchul üzərə məbni, cəzm və nəsb edənlərdən təcrid olunduğuna görə mərfu, rəf əlaməti sondakı zahir dammadır, irabdan yeri yoxdur | ||||||
| نَائِبُ فَاعِلٍ، مَرْفُوعٌ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ | الْمَحْسُونُ | |||||
| Naib-i fail, mərfu, rəf əlaməti sondakı zahir dammadır | ||||||
| نَائِبُ فَاعِلٍ لِلَفْظِ الْمَحْسُونِ، مَرْفُوعٌ، وَ عَلَامَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ وَ هُوَ مُضَافٌ | صَوْتُ | |||||
| "əl-mahsunu" ifadəsinin naib-i faili, mərfu, rəf əlaməti sondakı zahir dammə və muzaf | ||||||
| ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الضَّمِّ فِي مَحَلِّ جَرٍّ مُضَافٌ إِلَيْهِ | ـهُ | |||||
| Bitişik zamir, cərr yerində muzafun ileyh olub dammə üzərə məbnidir | ||||||
|
||||||
|
رُسِلَتْ رِسَالَةٌ حَسَنَةٌ Gözəl bir məktub göndərildi |
||||||
| فِعْلٌ مَاضٍ، مَبْنِيٌّ لِلْمَجْهُولِ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، لاَ مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ | رُسِلَ | |||||
| Mazi feil, məchul binada, fətəh üzərə məbni, irabdan yeri yoxdur | ||||||
| اَلتَّاءُ؛ لِلتَّأْنِيثِ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ | ـتْ | |||||
| Ta: Tə'nis üçündür, irabdan yeri yoxdur | ||||||
| نَائِبُ فَاعِلٍ، مَرْفُوعٌ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ وَ هِيَ مَنْعُوتٌ | رِسَالَةٌ | |||||
| Naib-i fail, mərfu, rəf əlaməti sondakı zahir dammadır və sifətlidir | ||||||
| نَعْتٌ لِلَفْظِ رِسَالَةٍ، مَرْفُوعٌ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ | حَسَنَةٌ | |||||
| "Risələ" ifadəsinin sifəti, mərfu, rəf əlaməti sondakı zahir dammadır | ||||||
|
||||||
|
رُئِيَ فِي وَرَقَتِكَ Sənədində görüldü |
||||||
| فِعْلٌ مَاضٍ، مَبْنِيٌّ لِلْمَجْهُولِ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، لاَ مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ | رُئِيَ | |||||
| Mazi feil, məchul binada, fətəh üzərə məbni, irabdan yeri yoxdur | ||||||
| حَرْفُ جَرٍّ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ | فِي | |||||
| Cərr hərfi, sükun üzərə məbni, irabdan yeri yoxdur | ||||||
| مَجْرُورٌ بِفِي، وَ عَلاَمَةُ جَرِّهِ الْكَسْرَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ. اَلْجَارُّ وَ الْمَجْرُورُ مُتَعَلِّقَانِ بِمَحْذُوفِ نَائِبُ فَاعِلٍ. وَ مُضَافٌ | وَرَقَةِ | |||||
| Fi hərfi cərr ilə mecrur, cərr əlaməti sondakı zahir kəsrədir. Carr və mecrur məhzuf olan naib-i failə aiddir və bu ifadə muzafdır | ||||||
| ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، فِي مَحَلِّ جَرٍّ مُضَافٌ إِلَيْهِ | ـكَ | |||||
| Bitişik zamir, fətəh üzərə məbni və muzafun ileyh olmaqla cərr yerindədir (mahallen mecrurdur) | ||||||
|
||||||
|
إِذَا قِيلَ لَهُمْ لاَ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ قَالُوا إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ Onlara yer üzündə fəsad etməyin deyildikdə, biz ancaq islah edənlərik dedilər Bəqərə 11 |
||||||||||||||||||
| ظَرْفٌ لِمَا يُسْتَقْبَلُ مِنَ الزَّمَنِ، خَافِضٌ لِشَرْطِهِ، مُتَعَلِّقٌ بِجَوَابِهِ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ | إِذَا | |||||||||||||||||
| Zaman bildirən zərf edatı, şərt kimi aldığı ismi cərr edir və cavabına aiddir, mahallen mənsub və zərfiyyət üzrə sükun üzərə məbnidir | ||||||||||||||||||
| فِعْلٌ مَاضٍ، مَبْنِيٌّ لِلْمَجْهُولِ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، لَا مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ | قِيلَ | |||||||||||||||||
| Mazi feil, məchul binada, fətəh üzərə məbni, irabdan yeri yoxdur | ||||||||||||||||||
| حَرْفُ جَرٍّ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ | لَ | |||||||||||||||||
| Cərr hərfi, fətəh üzərə məbni, irabdan yeri yoxdur | ||||||||||||||||||
| ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، فِي مَحَلِّ جَرٍّ بِاللَّامِ، اَلْجَارُّ وَ الْمَجْرُورُ مُتَعَلِّقَانِ بِفِعْلِ قِيلَ | هُمْ | |||||||||||||||||
| Bitişik zamir, sükun üzərə məbni, lam cərr hərfi vasitəsilə cərr yerindədir. Carr və mecrur "qilə" feilinə aiddir | ||||||||||||||||||
| حَرْفُ نَفْيٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ | لاَ | |||||||||||||||||
| Nəfy hərfi, sükun üzərə məbni, irabdan yeri yoxdur | ||||||||||||||||||
| فِعْلٌ مُضَارِعٌ، مَجْزُومٌ بِلاَ، وَ عَلاَمَةُ جَزْمِهِ حَذْفُ النُّونِ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ، وَ الْوَاوُ ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ فَاعِلٌ | تُفْسِدُوا | |||||||||||||||||
| Muzari feil, "la" edatı ilə məczum, cəzm əlaməti nun hərfinin hazfi ilədir, irabdan yeri yoxdur, Vav: bitişik zamir, sükun üzərə məbni, mahallen mərfu olub faildir | ||||||||||||||||||
| حَرْفُ جَرٍّ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ | فِي | |||||||||||||||||
| Cərr hərfi, sükun üzərə məbni, irabdan yeri yoxdur | ||||||||||||||||||
| مَجْرُورٌ بِفِي، وَ عَلاَمَةُ جَرِّهِ الْكَسْرَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ، اَلْجَارُّ وَ الْمَجْرُورُ مُتَعَلِّقَانِ بِلاَ تُفْسِدُوا | الْأَرْضِ | |||||||||||||||||
| Fi cərr hərfi ilə mecrur, cərr əlaməti sondakı zahir kəsrədir, carr və mecrur "la tufsidu" feilinə aiddir | ||||||||||||||||||
| فِعْلٌ مَاضٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى الضَّمِّ لِإِتِّصَالِهِ بِوَاوِ الْجَمَاعَةِ، لاَ مَحَلَّ لَهُ الْإِعْرَابِ. وَ الْوَاوُ؛ ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ فَاعِلٌ | قَالُوا | |||||||||||||||||
| Mazi feil, cəmaat vavı ilə dammə üzərə məbni, irabdan yeri yoxdur. Vav: bitişik zamir, sükun üzərə məbni, mahallen mərfu olub faildir | ||||||||||||||||||
| حَرْفُ تَأْكِيدٍ وَ نَصْبٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ | إِنَّ | |||||||||||||||||
| اَلْكَافَّةُ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، كَفَّتْ إِنَّ عَلَى الْعَمَلِ وَ هَيَّأْتُهَا لِلدُّخُولِ عَلَى جُمَلِ الْأَفْعَالِ | مَا | |||||||||||||||||
| İnne: Nəsb və təsdiq hərfi, fətəh üzərə məbni. Ma: ma-i kaffe (maneə ma'sı), sükun üzərə məbni, inne edatını əməlindən saxlayır və feil cümlələrinin əvvəlinə daxil olmasını təmin edir | {إِنَّمَا} | |||||||||||||||||
| ضَمِيرٌ مُنْفَصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الضَّمِّ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ مُبْتَدَأٌ | نَحْنُ | |||||||||||||||||
| Müstəqil zamir, dammə üzərə məbni, mübtəda olub mahallen mərfudur | ||||||||||||||||||
| خَبَرُ الْمُبْتَدَإِ، مَرْفُوعٌ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الْوَاوُ نِيَابَةً عَنِ الضَّمَّةِ لِأَنَّهُ جَمْعُ مُذَكَّرٍ سَالِمٌ، وَ النُّونُ؛ عِوَضٌ عَنِ التَّنْوِينِ فِي مُفْرَدِهِ | مُصْلِحُونَ | |||||||||||||||||
| Mübtədanın xəbəri, mərfu, rəf əlaməti cəmi müzekkər salim olduğu üçün dammənin yerinə gələn vavdır. Nun: Müfrəddəki tənvindən əvəzdir, yəni onun yerinə keçir | ||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||