Mübtəda & Xəbər və İrabı
Bir cümləyə özü ilə başlanan mərfu ismə mübtəda, mübtədanı tamamlayan mərfu ismə isə xəbər deyilir. Mübtəda, xəbər alan və ya fail səddə məsəddəl-xəbər alan mübtəda olmaqla iki yerə bölünür, bu mübtəda növlərini ardıcıllıqla görək;
Mübtəda Növləri
a. Xəbər Alan Mübtəda: Sifət olan, feil kimi işləməyən mübtədalara xəbər alan mübtəda deyilir, bir-iki misal;
اَلْبَيْتُ كَبِيرٌ
"Ev böyüktür" tərkibində əl-beytu sözü isimdir və mübtədadır, kebirun sözü isə xəbərdir. Mübtəda ilə xəbər arasında cinsiyyət və kəmiyyət baxımından uyğunluq var.
اَلْقَلَمَانِ مَكْسُورَانِ
"İki qələm qırıqdı" tərkibində əl-qəlemani sözü mübtəda, məksurun sözü isə xəbərdir.
اَلْعُمَّالُ مُجْتَهِدُونَ
"İşçilər çalışqandır" tərkibində əl-ummalu sözü mübtəda, müctehidun sözü isə xəbərdir.
b. Fail Səddə Məsəddəl-xəbər Alan Mübtəda: Fail səddə məsəddəl-xəbər demək "xəbərin yerini tutan fail" deməkdir. Feil mənası daşıyan və sifət olan bir mübtəda cümlənin əvvəlinə gəldikdə, belə bir mübtədada gəlməli olan xəbərin yerinə bir fail gəlir. Bu fail də xəbərin yerini tutduğu üçün ona "məsəddəl-xəbər" - xəbərin yerini tutan deyilir, məsələn;
أَ قَائِمٌ الزَّيْدَانِ
"İki Zeyd ayaqdadırmı?" tərkibi istifhamla başlayır. Bu tərkibdə istifhamla birlikdə sifət mənası daşıyan قَائِمٌ sözü, yəni أَ قَائِمٌ sözü mübtədadır. Bu mübtədada bir xəbər lazımdır. Xəbərin gəlmə formaları Nahiv dərslərində çox qeyd olunub, amma burada da qısa toxunacağıq. Hələlik mübtəda varsa, xəbər də var məntiqini bilməliyik. Mübtəda belə bir söz olarsa, xəbəri fail bir söz olar. Deməli, xəbər اَلزَّيْدَانِ kimi fail olaraq gəlib. Fail, normalda mübtədada gəlməli olan xəbər sözünün yerinə gəlib. Buna görə də ona "xəbərin yerini tutan fail" yəni "Fail səddə məsəddəl-xəbər" deyilib. İndi qısa olaraq Fail səddə məsəddəl-xəbər halının baş verməsi üçün lazım olan şərtlərə baxaq;
- Mübtəda sifət olacaq
- Mübtəda istifham, inkar və ya qeyru, keyfə, leyse kimi ədatlarla gələcək
- Fail ya açıq bir isim, ya da ayrılmış bir zamir olacaq
- Fail ilə cümlə mənaca tamamlanacaq
Xəbər Növləri
Mübtədanın xəbəri olan sözlər beş növdür, bunları ardıcıllıqla cədvəl şəklində görək;
| Xəbər, müfrəd kimi sayılır | ||
| Zeyd Alimdir | عَالِمٌ | زَيْدٌ |
| İki Zeyd Alimdir | عَالِمَانِ | اَلزَّيْدَانِ |
| Zeydlər Alimdir | عَالِمُونَ | اَلزَّيْدُونَ |
| Xəbər, isim cümləsi kimi gəlir | ||
| مُعَلِّمٌ | أَبُوهُ | زَيْدٌ |
| Xəbər | Mübtəda | |
| Zeyd, atası müəllim olandır | ||
| Xəbər, feil cümləsi kimi gəlir | ||
| صَدِيقَهُ | يَنْفَعُ | زَيْدٌ |
| Xəbər | Mübtəda | |
| Zeyd, dostuna faydalıdır (faydalı olandır) | ||
| Xəbər, carr-mecrurun mütəallıqı kimi gəlir | ||
| الدَّارِ | فِي | زَيْدٌ |
| Carr-mecrur | Mübtəda | |
| Zeyd, evdədir | ||
| Xəbər, zərfin mütəallıqı kimi gəlir | ||
| الْبَيْتِ | أَمَامَ | زَيْدٌ |
| Zərf | Mübtəda | |
| Zeyd, evin önündədir | ||
Qısa olaraq xəbərin gəlmə formalarını gördük. 4 və 5-ci xəbərin gəlmə formaları, yəni carr-mecrurun və zərfin mütəallıqı kimi gələn xəbərlərə bir az toxunaq. Əvvəlcə, carr-mecrurun və zərfin mütəallıqı olan xəbərə şibh cümlə deyilir. Bu tam cümlə deyil, "evdə, evin önündə" kimi cümləyə bənzər quruluşlar olduğuna görə şibh cümlə "cümləyə bənzər" deməkdir. Əgər, carr-mecrurun və zərfin mütəallıqı olan və ona şibh cümlə dediyimiz söz كَائِنٌ، حَاصِلٌ، مُسْتَقِرٌّ، مَوْجُودٌ kimi törəmə, yəni müştəq isimdirsə, xəbər müfrəd kimi gəlir, carr-mecrurun və zərfin mütəallıqı olan və ona şibh cümlə dediyimiz söz feil olarsa كَانَ، حَصَلَ، إِسْتَقَرَّ، وَجَدَ kimi, xəbər cümlə kimi gəlir. Amma biz carr-mecrurun və zərfin mütəallıqı olan və ona şibh cümlə dediyimiz sözü həm isim, həm də feil kimi təqdir edirik, yəni حَصَلَ və ya حَاصِلٌ demək caizdir. Hər halda belə bir xəbər şibh cümlədir. Buradan da belə başa düşülür ki, xəbər müfrəd kimi gəlir, cümlə kimi (isim və ya feil cümləsi) gəlir, şibh cümlə (isim və ya feil cümləsi) kimi gəlir deyərək 3 əsas başlıqda xəbəri görə bilərik.
Mübtədanın xüsusiyyəti cümlənin əvvəlinə gəlməsidir. Xəbərin isə xüsusiyyəti mübtədadan sonra gəlib cümləni tamamlamasıdır. Amma xəbər bəzi hallarda mübtədanın önünə keçə bilər. Nahiv biliklərinə baxmağınızı tövsiyə edirik. "Ərəbcədə İrab" dərslərində əsas olan irab etməkdir. Amma sadə izahlarla mövzunu xatırladaq deyirik. Siz dərslərin təfərrüatını Sarf dərsləri və Nahiv dərsləri başlıqlarında öyrənə bilərsiniz. Aşağıda klassik olaraq istifadə etdiyimiz cədvəllərlə əvvəlcə müfrəd kimi gələn xəbər, isim cümləsi kimi gələn xəbər, feil cümləsi kimi gələn xəbər, carr-mecrurun mütəallıqı kimi gələn xəbər və zərfin mütəallıqı kimi gələn xəbər olmaqla 5 növ xəbərin irabını verəcəyik. Sonra digər başlıq altında Mübtədanın irabını verəcəyik.
1. Müfrəd Kimi Gələn Xəbərə Nümunələr və İrabları
|
خَيْرُ الْمَالِ مَا أُنْفِقَ فِي سَبِيلِ اللهِ Malın xeyirlisi Allah yolunda infaq ediləndir |
|||||||||
| مُبْتَدَأٌ، مَرْفُوعٌ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ وَ هُوَ مُضَافٌ | خَيْرُ | ||||||||
| Mübtəda, mərfu, rəf alaməti axırındakı zahir dammədir və muzafdır | |||||||||
| مُضَافٌ إِلَيْهِ، مَجْرُورٌ، وَ عَلاَمَةُ جَرِّهِ الْكَسْرَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ | الْمَالِ | ||||||||
| Muzafun ileyh, məcrur, cerr alaməti axırındakı zahir kəsrədir | |||||||||
| اِسْمٌ مَوْصُولٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، فِي مَحَلِّ رَفْعٍ خَبَرُ الْمُبْتَدَإِ | مَا | ||||||||
| İsm-i məvsul, sükun üzərə məbni, Mübtədanın xəbəri olub məhəllən mərfudur | |||||||||
| فِعْلٌ مَاضٍ، مَبْنِيٌّ لِلْمَجْهُولِ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، لاَ مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ وَ نَائِبُ فَاعِلِهِ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ جَوَازًا، تَقْدِيرُهُ هُوَ يَعُودُ إِلَى مَا | أُنْفِقَ | ||||||||
| Feil-i mazi, məchul binada, fətha üzərə məbni, irabdan məhəlli yoxdur. Naib-i faili isə müstətir zamirdir, təqdiri "huvə" olub ma-i məvsuləyə dönür | |||||||||
| حَرْفُ جَرٍّ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ | فِي | ||||||||
| Hərf-i cerr, sükun üzərə məbni, irabdan məhəlli yoxdur | |||||||||
| مَجْرُورٌ بِفِي، وَ عَلاَمَةُ جَرِّهِ الْكَسْرَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ، اَلْجَارُّ وَ الْمَجْرُورُ مُتَعَلِّقَانِ بِفِعْلِ أُنْفِقَ وَ هُوَ مُضَافٌ | سَبِيلِ | ||||||||
| Fi harf-i cerri ilə məcrur, cerr alaməti axırındakı zahir kəsrədir, carr və mecrur "unfiqa" feilinə tealluq edir, və muzafdır | |||||||||
| مُضَافٌ إِلَيْهِ، مَجْرُورٌ، وَ عَلاَمَةُ جَرِّهِ الْكَسْرَةُ فِي آخِرِهِ | اللهِ | ||||||||
| Muzafun ileyh, məcrur, cerr alaməti axırındakı zahir kəsrədir | |||||||||
|
|||||||||
|
اَلْبَيْتُ كَبِيرٌ Ev böyüktür |
||||||
| مُبْتَدَأٌ، مَرْفُوعٌ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ | اَلْبَيْتُ | |||||
| Mübtəda, mərfu, rəf alaməti axırındakı zahir dammə ilədir | ||||||
| خَبَرُ الْمُبْتَدَإِ، مَرْفُوعٌ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةِ الظَّاهِرَةِ فِي آخِرِهِ | كَبِيرٌ | |||||
| Mübtədanın xəbəri, mərfu, rəf alaməti axırındakı zahir dammə ilədir | ||||||
|
||||||
2. İsim Cümləsi Kimi Gələn Xəbərə Nümunə və İrabı
|
زَيْدٌ أَخُوهُ مُجْتَهِدٌ Zeyd, qardaşı çalışqan olandır |
|||||||||
| مُبْتَدَأٌ، مَرْفُوعٌ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ | زَيْدٌ | ||||||||
| Mübtəda, mərfu, rəf alaməti axırındakı zahir dammə ilədir | |||||||||
| مُبْتَدَأٌ ثَانٍ، مَرْفُوعٌ بِاضَّمَّةِ الظَّاهِرَةِ فِي آخِرِهِ، وَ هُوَ مُضَافٌ | أَخُو | ||||||||
| İkinci mübtəda, axırındakı zahir dammə ilə mərfudur, və muzafdır | |||||||||
| ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الضَّمِّ فِي مَحَلِّ جَرٍّ مُضَافٌ إِلَيْهِ | هُ | ||||||||
| Bitişik zamir, cerr məhəlində muzafun ileyh olub dammə üzərə məbnidir | |||||||||
| خَبَرُ الْمُبْتَدَإِ الثَّانِي، مَرْفُوعٌ بِالضَّمَّةِ الظَّاهِرَةِ فِي آخِرِهِ | مُجْتَهِدٌ | ||||||||
| İkinci mübtədanın xəbəri, axırındakı zahir dammə ilə mərfudur | |||||||||
|
|||||||||
3. Feil Cümləsi Kimi Gələn Xəbərə Nümunə və İrabı
|
اَلْعِلْمُ يَنْفَعُ النَّاسَ Elm, insanlara fayda verir |
|||||||||
| مُبْتَدَأٌ، مَرْفُوعٌ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ | اَلْعِلْمُ | ||||||||
| Mübtəda, mərfu, rəf alaməti axırındakı zahir dammə ilədir | |||||||||
| فِعْلٌ مُضَارِعٌ، مَرْفُوعٌ لِتَجَرُّدِهِ عَنِ النَّوَاصِبِ وَ الْجَوَازِمِ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ، لاَ مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ، وَ فَاعِلُهُ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ جَوَازًا، تَقْدِيرُهُ هُوَ يَعُودُ إِلَى لَفْظِ الْعِلْمِ | يَنْفَعُ | ||||||||
| Feil-i muzari, nasb və cerr edənlərdən təcrid olduğu üçün mərfudur, rəf alaməti axırındakı zahir dammə ilədir, irabdan məhəlli yoxdur. Faili isə müstətir zamirdir, təqdiri "huvə" olub "əl-ilmu" sözünə dönür | |||||||||
| مَفْعُولٌ بِهِ، مَنْصُوبٌ، وَ عَلاَمَةُ نصْبِهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ | النَّاسَ | ||||||||
| Məfulun bih, mənsub, nasb alaməti axırındakı zahir fətḥa ilədir | |||||||||
|
|||||||||
4. Carr-Mecrurun Mütəallıqı Kimi Gələn Xəbərə Nümunə və İrabı
|
اَلْقَلَمُ عَلَى الْأَرِيكَةِ Qələm, divanın üzərindədir |
||||||
| مُبْتَدَأٌ، مَرْفُوعٌ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ | اَلْقَلَمُ | |||||
| Mübtəda, mərfu, rəf alaməti axırındakı zahir dammədir | ||||||
| حَرْفُ جَرٍّ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ | عَلَى | |||||
| Hərf-i cerr, sükun üzərə məbni, irabdan məhəlli yoxdur | ||||||
| مَجْرُورٌ بِعَلَى، وَ عَلاَمَةُ جَرِّهِ الْكَسْرَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ، اَلْجَارُّ وَ الْمَجْرُورُ مُتَعَلِّقَانِ بِخَبَرِ الْمَحْذُوفِ، تَقْدِيرُهُ؛ كَائِنٌ أَوْ كَانَ | الْأَرِيكَةِ | |||||
| 'Alâ hərf-i cerri ilə məcrur, cerr alaməti axırındakı zahir kəsrədir, carr və mecrur məhzuf bir xəbərə tealluq edir, bu məhzuf xəbərin təqdiri isə kâinun və ya kâne sözləridir | ||||||
|
||||||
5. Zərfin Mütəallıqı Kimi Gələn Xəbərə Nümunə və İrabı
|
اَلْجَنَّةُ تَحْتَ أَقْدَامِ الْأُمَّهَاتِ Cənnət, anaların ayaqları altındadır |
||||||
| مُبْتَدَأٌ، مَرْفُوعٌ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ | اَلْجَنَّةُ | |||||
| Mübtəda, mərfu, rəf alaməti axırındakı zahir dammədir | ||||||
| ظَرْفُ مَكَانٍ، مَنْصُوبٌ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ، مُتَعَلِّقٌ بِالْخَبَرِ الْمَحْذُوفِ، تَقْدِيرُهُ؛ كَائِنٌ أَوْ كَانَ. وَ تَحْتَ مُضَافٌ | تَحْتَ | |||||
| Məkan zərfi, zərf olması ilə mənsubdur, təqdiri kâinun və ya kâne olan məhzuf xəbərə tealluq edir, eyni zamanda muzafdır | ||||||
| مُضَافٌ إِلَيْهِ، مَجْرُورٌ، وَ عَلاَمَةُ جَرِّهِ الْكَسْرَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ، وَ هُوَ مُضَافٌ | أَقْدَامِ | |||||
| Muzafun ileyh, məcrur, cerr alaməti axırındakı zahir kəsrədir, və eyni zamanda muzafdır | ||||||
| مُضَافٌ إِلَيْهِ، مَجْرُورٌ، وَ عَلاَمَةُ جَرِّهِ الْكَسْرَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ | الْأُمَّهَاتِ | |||||
| Muzafun ileyh, məcrur, cerr alaməti axırındakı zahir kəsrədir | ||||||
|
||||||
4 və 5-ci nümunələrdə carr-mecrurun mütəallıqı olan xəbər ilə zərf olan sözün mütəallıqı olan cümlələri gördük. Bu cümlələrdəki mütəallıq, mənaya görə verilir. 4-cü nümunədə "Qələm divanın üzərindədir" deyərkən istifadə olunan carr və mecrur "var" mənası da verir, amma bunu deməyə ehtiyac yoxdur, çünki artıq məhzufdur. Yəni "Qələm divanın üzərində kaindir" və ya kâne naqis feilini xatırlayaq; Kâne cümləyə -dır, -dir şəkilçisi əlavə edir. Əslində mənası "oldu" olsa da, cümlənin xəbəri kimi "oldu" deyə tərcümə etmirik. Kâne l-lahu 'alimen desək "Allah alim oldu" demirik, "Allah alimdir" deyirik. Ya da Kâne Zeydun meridan desək "Zeyd xəstə oldu" deyə bilərik. Deməli, kâne mazi və naqis feil forması ilə, ismi fail forması olan kâinun sözləri vəziyyətə görə cümləyə məna verir. Nümunəyə baxsaq, "Qələm divanın üzərindədir" və ya "Qələm divanın üzərində oldu" da deyə bilərik, lakin bəlağət baxımından "Qələm divanın üzərindədir" demək daha düzgündür. "Oldu" sözünü, yəni "Kâne" sözünü çıxarmağımız tamamilə təbiidir. Çünki carr və mecrur bu mənanı artıq verir. Cümlənin əsli;
اَلْقَلَمُ كَائِنٌ أَوْ كَانَ عَلَى الْأَرِيكَةِ
5-ci nümunəyə gəlincə "Cənnət, anaların ayaqları altındadır" dedik. Belə bir sual verə bilərik; Cənnət, anaların ayaqları altında nədir? Qrammatik olaraq cavab; Cənnət, anaların ayaqları altında qaimdir, kaindir, mövcuddur, hasil olmuşdur, müstəqirdir. Məhz bu cavab, zərf olan sözün məhzuf olan xəbəridir. Yuxarıdakı izahda dediyimiz kimi, kâne də ola bilər, kâinun da ola bilər, hasele də ola bilər, hasilun da ola bilər, vecede də ola bilər, mövcudun da ola bilər, isteqarra da ola bilər, müstəqirrun da ola bilər, kaimun da ola bilər, muqimun da ola bilər. Bunları mənaya uyğun olaraq istifadə edə bilərik. Deməli, zərf olan "tahte-altında" sözünün tealluq etdiyi məhzuf bir mütəallıq var deyirik. Bu məhzuf mütəallıq eyni zamanda zərf olan sözün xəbəridir və biz mənaya görə təqdir edirik. Nümunədə kâne və ya kâinun dedik, amma cümlənin mənası baxımından "Cənnət, anaların ayaqları altında" mövcuddur deyə düşünə bilsəydik, zərfin tealluq etdiyi bu məhzuf xəbəri vecede və ya mövcudun kimi təqdir edərdik. Cümlənin əsli;
اَلْجَنَّةُ كَائِنَةٌ أَوْ كَانَتْ تَحْتَ أَقْدَامِ الْأُمَّهَاتِ
اَلْجَنَّةُ مَوْجُودَةٌ أَوْ وَجَدَتْ تَحْتَ أَقْدَامِ الْأُمَّهَاتِ