İsm-i İşarətlərin İrabı

İsm-i işaretler marife isimlerdendir. Tesniyeleri hariç bütün halleri mebnidir. İsm-i işaretlerin tesniyeleri mureb olup normal tesniyeler kimi iraba sahiptir. yəni ref hali elif, nəsb ve cərr hali isə ya iledir. 

İsm-i İşaretler İçin Kullanılan Lafızlar

Cinsiyyet	müfrəd	Tesniye	Cemi
		ref nəsb cərr
müzəkkər	ذَا	ذَانِ ذَيْنِ ذَيْنِ	أُولاَءِ
müənnəs	ذِهِ	تَانِ تَيْنِ تَيْنِ

Tabloda müzəkkər ve müənnəs lafızlar için kullanılar ism-i işaretler yer almaktadır. Bununla birlikte müfrəd müənnəs ism-i işaretlerin ortak manada olup daha az kullanılanları aşağıdaki tablodadır;

müfrəd müənnəs İsm-i İşaretler	ذِهْ	ذِي	تِهِ
	تِهْ	تِي	تَا

Tablolardaki ism-i işaretlerin evveline tenbih ha'sı, sonlarına isə lâm və ya hitap kef'i getirmek caizdir. Lakin eyni anda hem tenbih ha'sı, hem lâm, hem de hitap kef'i getirmek caiz değildir. Özellikle tenbih ha'sı isə lâm eyni anda bir arada bulunamaz. Bu harfler bitiştiğinde lafızlarımız şöyle olur;

İsm-i işaretler	هَـ	ل	ك	ل + ك
ذَا	هَذَا	-	هَاذَكَ	ذَلِكَ
ذَانِ	هَذَانِ	-	-	-
ذَيْنِ	هَذَيْنِ	-	-	-
ذِهِ	هَذِهِ	-	-	-
ذِهْ	هَذِهْ	-	-	-
ذِي	-	-	-	-
تِهِ	هَاتِهِ	-	-	-
تِهْ	هَاتِهْ	-	-	-
تِي	هَاتِيكَ	-	تِيكَ	تِلْكَ
تَا	هَاتَاكَ	-	تَاكَ	تَالِكَ
تَانِ	هَاتَانِ	-	تَانِكَ	-
تَيْنِ	هَاتَيْنِ	-	تَيْنِكَ	-
أُولاَءِ	هَؤُلاَءِ	-	أُولاَئِكَ	أُولاَلِكَ

İsm-i İşaretler İçin Kullanılan Lafızlar

yaxın "Bu" için ism-i işaretler
هَذَا	هَذَانِ	هَذِي
هَذِهِ	هَاتَانِ	ذِهِ
ذَا	ذِي	تَيْنِ
Sonuna kef ve lâm eklenmeden kullanılan ism-i işaretlerdir

Orta mesafe için "Bu və ya şu"  ism-i işaretler
ذَاكَ	تِيكَ
هَذَاكَ	هَاتِيكَ
Sonuna sadece kef bitişir

Uzak mesafe için "şu və ya o, şunlar və ya onlar"  ism-i işaretler
أُولاَلِكَ	تَالِكَ
تِلْكَ	ذَلِكَ
Sonuna sadece kef bitişir

Mekan İçin Kullanılan İsm-i İşaretler

yaxın	Burada, Burası	هُنَا
		هَهُنَا
Orta	Burada, Burası	هُنَاكَ
Uzak	Orada, orası Şurada, şurası	هُنَالِكَ
		هِنَّا
		هَنَّا
		ثَمَّةَ
		ثَمَّ

İsm-i İşaretler İçin misallar ve İrabları

هَذَا كِتَابٌ مُفِيدٌ Bu, faydalı bir kitaptır
حَرْفُ تَنْبِيهٍ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ	هَ
Tenbih harfi, irabtan mahalli yok
اِسْمُ إِشَارَةٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، فِي مَحَلِّ رَفْعٍ مُبْتَدَأٌ	ذَا
ism-i işaret, sükun üzere mebni, ref mahallinde mübteda
خَبَرُ الْمُبْتَدَإِ، مَرْفُوعٌ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ	كِتَابٌ
Mübtedanın haberi, merfu, ref əlaməti sonundaki zahir dammedir
صِفَةٌ لِلْكِتَابِ، مَرْفُوعٌ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهَا الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهَا	مُفِيدٌ
"kitap" lafzının sıfatı, ref əlaməti sonundaki zahir dammedir
Cümlenin İrabı إِعْرَابُ الْجُمْلَةِ جُمْلَةٌ إِبْتِدَائِيَّةٌ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ هَذَا كِتَابٌ مُفِيدٌ Başlangıç cümlesi, irabtan mahalli yoktur

إِنَّ هَذِهِ سَيَّارَةٌ جَمِيلَةٌ Şüphesiz bu güzel bir arabadır
مِنَ الْحُرُوفِ الْمُشَبَّهَةِ بِالْفِعْلِ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ	إِنَّ
Fiile benzeyen harflerdendir, fəthə üzere mebni, irabtan mahalli yok
حَرْفُ تَنْبِيهٍ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ	هَ
Tenbih harfi, irabtan mahalli yok
اِسْمُ إِشَارَةٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْكَسْرِ، فِي مَحَلِّ نَصْبٍ اِسْمُ إِنَّ	ذِهِ
ism-i işaret, kesre üzere mebni, İnne'nin ismi olup nəsb mahallinde
خَبَرُ إِنَّ، مَرْفُوعٌ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ	سَيَّارَةٌ
İnne'nin haberi, merfu, ref əlaməti sonundaki zahir dammedir
نَعْتٌ لِلسَّيَّارَةِ، مَرْفُوعٌ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهَا	جَمِيلَةٌ
"Seyyare" lafzının sıfatı, ref əlaməti sonundaki zahir dammedir
Cümlenin İrabı إِعْرَابُ الْجُمْلَةِ جُمْلَةٌ إِبْتِدَائِيَّةٌ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ إِنَّ هَذِهِ سَيَّارَةٌ جَمِيلَةٌ Başlangıç cümlesi, irabtan mahalli yoktur

هَاتَانِ وَرْدَتَانِ Bu, iki güldür
حَرْفُ تَنْبِيهٍ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ	هَ
Tenbih harfi, irabtan mahalli yok
مُبْتَدَأٌ، مَرْفُوعٌ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الْأَلِفُ نِيَابَةً عَنِ الضَّمَّةِ لِأَنَّهُ مُثَنَّى. وَ النًّونُ؛ عِوَضٌ عَنِ التَّنْوِينِ فِي مُفْرَدِهِ	تَانِ
Mübteda, merfu, ref əlaməti müsenna olduğu için dammeden niyabeten eliftir. Nun: Müfredindeki tenvinden ivaddır
خَبَرُ الْمُبْتَدَإِ، مَرْفُوعٌ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الْأَلِفُ نِيَابَةً عَنِ الضَّمَّةِ لِأَنَّهُ مُثَنَّى. وَ النًّونُ؛ عِوَضٌ عَنِ التَّنْوِينِ فِي مُفْرَدِهِ	وَرْدَتَانِ
Mübtedanın haberi, merfu, ref əlaməti müsenna olduğu için dammeden niyabeten eliftir. Nun: Müfredindeki tenvinden ivaddır
Cümlenin İrabı إِعْرَابُ الْجُمْلَةِ جُمْلَةٌ إِبْتِدَائِيَّةٌ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ هَاتَانِ وَرْدَتَانِ Başlangıç cümlesi, irabtan mahalli yoktur

جَلَّ مَنْ قَسَّمَ الْحُظُوظَ فَهَذَا يَتَغَتَّى وَ ذَاكَ يَبْكِي الدَّيَارَا Payları dağıtan ne yücedir, bu mahnı söylüyor şu diyarına ağlıyor (Nasibi, kısmeti veren yüce Allah nasıl vermişse birileri gülüp oynuyor, birileri de yurduna ağlıyor)
فِعْلٌ مَاضٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، لاَ مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ	جَلَّ
Fiil-i mazi, fəthə üzere mebni, irabtan mahalli yok
اِسْمٌ مَوْصُولٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، فِي مَحَلِّ رَفْعٍ فَاعِلٌ	مَنْ
ism-i mevsul, sükun üzere menbni, ref mahallinde faildir
فِعْلٌ مَاضٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، لاَ مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ. وَ فَاعِلُهُ؛ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ جَوَازًا تَقْدِيرُهُ هُوَ بَعُودُ إِلَى مَنْ	قَسَّمَ
Mazi fiil, fəthə üzere mebni, irabtan mahalli yok. Faili, cevazen müstetir olan ve takdiri "huve" olup "Men" lafzına dönen zamirdir
مَفْعُولٌ بِهِ، مَنْصُوبٌ، وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ	الْحُظُوظَ
Mefulun bih, mansub, nəsb əlaməti sonundaki zahir fəthə iledir
إِسْتِئْنَافِيَّةٌ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ	فَ
İsti'nafiyye, irabtan mahalli yoktur
اَلْهَاءُ؛ لِلتَّنْبِيهِ. وَ ذَا؛ اِسْمُ إِشَارَةٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، فِي مَحَلِّ رَفْعٍ مُبْتَدَأٌ	هَذَا
Ha: tenbih içindir. Za: ism-i işaret, sükun üzere mebni, ref mahallinde mübteda
فِعْلٌ مُضَارِعٌ، مَرْفُوعٌ لِتَجَرُّدِهِ عَنِ النَّوَاصِبِ وَ الْجَوَازِمِ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الْمُقَدَّرَةُ فِي آخِرِهِ، مَنَعَ مِنْ ظُهُورِهَا التَّعَذُّرُ، لاَ مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ. وَ فَاعِلُهُ؛ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ جَوَازًا تَقْدِيرُهُ هُوَ يَعُودُ إِلَى هَذَا	يَتَغَتَّى
Muzari fiil, nəsb ve cəzm edicilerden tecerrüd ettiği için merfu, ref əlaməti teazzürden ötürü sonunda açığa çıkmayan mukadder bir dammə iledir. Faili: cevazen müstetir olan ve "hâzâ" lafzına dönen ve takdiri "huve" olan bir zamirdir
حَرْفُ عَطْفٍ	وَ
Atıf harfi
ذَا؛ اِسْمُ إِشَارَةٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ مَعْطُوفٌ عَلَى هَذَا. وَ الْكَافُ؛ حَرْفُ خِطَابٍ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ	ذَاكَ
Za: ism-i işaret, "hâzâ" lafzına matuf olup ref mahallinde sükun üzere mebni
فِعْلٌ مُضَارِعٌ، مَرْفُوعٌ لِتَجَرُّدِهِ عَنِ النَّوَاصِبِ وَ الْجَوَازِمِ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الْمُقَدَّرَةُ فِي آخِرِهِ، مَنَعَ مِنْ ظُهُورِهَا الثِّقْلُ، لاَ مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ. وَ فَاعِلُهُ؛ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ جَوَازًا تَقْدِيرُهُ هُوَ يَعُودُ إِلَى ذَاكَ	يَبْكِي
Muzari fiil, nəsb ve cəzm edicilerden tecerrüd ettiği için merfu, ref əlaməti sıkletten ötürü sonunda açığa çıkmayan mukadder bir dammə iledir. Faili: cevazen müstetir olan ve "zâke" lafzına dönen ve takdiri "huve" olan bir zamirdir
مَفْعُولُ بِهِ، مَنْصُوبٌ، وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ. وَ الْأَلِفُ؛ لِلْإِطْلاَقِ	الدَّيَارَا
Mefulun bih, mansub, nəsb əlaməti sonundaki zahir fethadır. Elif: Itlak içindir
Cümlelerin إِعْرَابُ الْجُمَلِ جُمْلَةٌ إِبْتِدَائِيَّةٌ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ جَلَّ مَنْ قَسَّمَ الْحُظُوظَ فَهَذَا يَتَغَتَّى وَ ذَاكَ يَبْكِي الدَّيَارَا Başlangıç cümlesi, irabtan mahalli yoktur صِلَةُ الْمَوْصُولِ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ قَسَّمَ الْحُظُوظَ فَهَذَا يَتَغَتَّى وَ ذَاكَ يَبْكِي الدَّيَارَا İsm-i mevsulun sılasıdır, irabtan mahalli  yoktur جُمْلَةٌ إِبْتِدَائِيَّةٌ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ هَذَا يَتَغَتَّى وَ ذَاكَ يَبْكِي الدَّيَارَا Başlangıç cümlesi, irabtan mahalli yoktur فِي مَحَلِّ رَفْعٍ خَبَرُ الْمُبْتَدَإِ يَتَغَتَّى Mübtedanın haberi olup ref mahallindedir مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ هَذَا يَتَغَتَّى، فَهِيَ إِبْتِدَائِيَّةٌ، لاَ مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ ذَاكَ يَبْكِي الدَّيَارَا "hâzâ yeteğattâ" cümlesine matuf ve eyni şekilde başlangıç cümlesi, İrabtan mahalli yok فِي مَحَلِّ رَفْعٍ خَبَرُ الْمُبْتَدَإِ بِذَاكَ يَبْكِي الدَّيَارَا Mübteda olan zâke'nin haberi olup ref mahallindedir

*İsm-i işaretlerden sonra elif-lâmlı bir isim gelirse o halde bu elif-lâmlı isim, ism-i işaretin cümlə içerisindeki irab hakkına sahiptir. yəni ism-i işaret cümlede meful isə, kendisinden sonra gelen elif-lâmlı isim de ona tabi olup bedel, sıfat, atf-ı beyan kimi haller ilə mefullüğün gerektiğini alır.

أَكَلْتُ هَذَا الطَّعَامَ Bu yemeği yedim
فِعْلٌ مَاضٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ لِإِتِّصَالِهِ بِضَمِيرِ رَفْعٍ مُتُحَرِّكٍ، لاَ مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ	أَكَلَ
Fiil-i mazi, harekeli merfu zamirin bitişmesiyle sükun üzere mebni, irabtan mahalli yok
ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الضَّمِّ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ فَاعِلٌ	تُ
Muttasıl zamir, fail olup ref mahallinde dammə üzere mebni
اَلْهَاءُ؛ لِلتَّنْبِيهِ. وَ ذَا؛ اِسْمُ إِشَارَةٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ مَفْعُولٌ بِهِ	هَذَا
ha: tanbih içindir, zâ: ism-i işaret, mefulun bih olup nəsb mahallinde sükun üzere mebni
بَدَلٌ مِنْ هَذَا أَوْ عَطْفُ بَيَانٍ أَوْ صِفَةٌ، مَنْصُوبٌ، وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ	الطَّعَامَ
hâzâ lafzından bedel və ya atf-ı beyan və ya sıfattır. Mansub, nəsb əlaməti sonundaki zahir fəthə iledir
Cümlenin İrabı إِعْرَابُ الْجُمْلَةِ جُمْلَةٌ إِبْتِدَائِيَّةٌ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ أَكَلْتُ هَذَا الطَّعَامَ Başlangıç cümlesi, irabtan mahalli yoktur

*İsm-i işaretler, elif-lâmlı olan muşarun ileyhten sonra gelirse sıfat olaraq kabul edilirler;

أَكَلْتُ الطَّعَامَ هَذَا Bu yemeği yedim
فِعْلٌ مَاضٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ لِإِتِّصَالِهِ بِضَمِيرِ رَفْعٍ مُتُحَرِّكٍ، لاَ مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ	أَكَلَ
Fiil-i mazi, harekeli merfu zamirin bitişmesiyle sükun üzere mebni, irabtan mahalli yok
ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الضَّمِّ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ فَاعِلٌ	تُ
Muttasıl zamir, fail olup ref mahallinde dammə üzere mebni
مَفْعُولٌ بِهِ، مَنْصُوبٌ، وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ	الطَّعَامَ
Mefulun bih, mansub, nəsb əlaməti sonundaki zahir fəthə iledir
اَلْهَاءُ؛ لِلتَّنْبِيهِ. وَ ذَا؛ اِسْمُ إِشَارَةٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ صِفَةٌ لِلطَّعَامِ	هَذَا
ha: tanbih içindir, zâ: ism-i işaret, "et-teâme" lafzının sıfatı olup nəsb mahallinde sükun üzere mebni
Cümlenin İrabı إِعْرَابُ الْجُمْلَةِ جُمْلَةٌ إِبْتِدَائِيَّةٌ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ أَكَلْتُ الطَّعَامَ هَذَا Başlangıç cümlesi, irabtan mahalli yoktur