İsm-i Məvsullərin İrabı
Özündən əvvəlki cümləni özündən sonrakı cümləyə bağlayan sözlərə mevsul deyilir. Hərflər və isimlər mevsul olurlar. Bu dərsdə isim olan mevsulləri, yəni ism-i mevsulu müzakirə edəcəyik. İsm-i mevsul istifadə olunduqda dərhal ism-i mevsuldan əvvəlki sözü təfsir və ya bəyan edən, onun məqamını bildirən bir sıla cümləsi gəlir. Bu sıla cümləsində mütləq ism-i mevsula dönən bir zamir (müstətir də ola bilər) olmalıdır, hərf-i mevsullərdə bu zamirə ehtiyac yoxdur, məsələn;
اَللهُ ألَّذِي خَلَقَ
O Allah ki yaratdı
| خَلَقَ | ألَّذِي | اَللهُ |
| Sıla | ism-i mevsul | Mübtəda |
عَائِشَةٌ ألَّتِي شَرِبَتْ
O Ayişə ki içdi
| شَرِبَتْ | ألَّتِي | عَائِشَةٌ |
| Sıla | ism-i mevsul | Mübtəda |
İsm-i Mevsullar
İsm-i mevsullar ümumi və xüsusi olmaqla iki yerə bölünür. Ümumi ism-i mevsullar canlı-cansız, ağıllı-ağılsız fərq etmədən istifadə olunur, xüsusi ism-i mevsullar isə müzekkər və müənnəs, həmçinin müfrəd, təsniyə, cəmi fərqlərinə malik olub, xüsusi olaraq bir sözə yönəlib.
| Xüsusi İsm-i Mevsullar | ||
| Müfrəd Müzekkər | أَلَّذِي | O ki |
| Təsniyə Müzekkər Raf Hali | اَللَّذَانِ | O ikisi ki |
| Təsniyə Müzekkər Nəsb Hali | اَللَّذَيْنِ | O ikisi ki |
| Təsniyə Müzekkər Cərr Hali | اَللَّذَيْنِ | O ikisi ki |
| Cəmi Müzekkər | أَلَّذِينَ | Onlar ki |
| Müfrəd Müənnəs | أَلَّتِي | O ki |
| Təsniyə Müənnəs Raf Hali | اَللَّتَانِ | O ikisi ki |
| Təsniyə Müənnəs Nəsb Hali | اَللَّتَيْنِ | O ikisi ki |
| Təsniyə Müənnəs Cərr Hali | اَللَّتَيْنِ | O ikisi ki |
| Cəmi Müənnəs | أَللَّوَاتِي | Onlar ki |
| أَللَّاتِي | ||
| أَللَّائِي | ||
| Ümumi "Müştərək" İsm-i Mevsullar | |
| مَنْ | Əsasən ağıllı varlıqlar üçün, yəni insanlar üçün istifadə olunur. Müfrəd, təsniyə, cəmi, müzekkər və müənnəs üçün ortaqdır |
| مَا | Əsasən ağılsızlar, yəni insan olmayan varlıqlar üçün istifadə olunur. Bəzən ağıllılar üçün də işlədilə bilər |
| أَيُّ مؤ أَيَّةُ | Ağıllı və ağılsız varlıqlar üçün ortaq bir ism-i mevsuldur |
| ذَا | Ağıllı və ağılsız varlıqlar üçün ortaq bir ism-i mevsuldur, mən və ma ilə işlədilir |
| ذُو | ellezi mənasındadır, bütün hallarda vav üzərində mebnidir |
| أَلْ | birləşdiyi söz ism-i fail, meful və ya mübaliğəli ism-i fail olarsa, ellezi kimi məna verir |
Ümumi "Müştərək" İsm-i Mevsullara Misallar və İrabları
|
إِقْبَلْ عُذْرَ مَنِ إعْتَذَرَ إِلَيْكَ Səndən üzr istəyənin üzrünü qəbul et |
|||||||||
| فِعْلُ أَمْرٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، لاَ مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ. وَ فَاعِلُهُ؛ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ جَوَازًا تَقْدِيرُهُ أَنْتَ | إِقْبَلْ | ||||||||
| Əmr felidir, sükun üzərində mebni, irabdan yeri yoxdur. Fəili: Təqdirən "əntə-sən" olan müstətir zamirdir | |||||||||
| مَفْعُولٌ بِهِ، مَنْصُوبٌ، وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ وَ هُوَ مُضَافٌ | عُذْرَ | ||||||||
| Məfulun bih, mənsub, nəsb əlaməti sonunda zahir fətədir və eyni zamanda muzafdır | |||||||||
| اِسْمٌ مَوْصُولٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، فِي مَحَلِّ جَرٍّ مُضَافٌ إِلَيْهِ | مَنْ | ||||||||
| İsm-i mevsul, sükun üzərində mebni, muzafun ileyh olub cərr məqamındadır | |||||||||
| فِعْلُ مَاضٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، لاَ مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ. وَ فَاعِلُهُ؛ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ جَوَازًا تَقْدِيرُهُ هُوَ يَعُودُ إِلَى لَفْظِ مَنْ | إِعْتَذَرَ | ||||||||
| Mazi fel, fətə üzərində mebni, irabdan yeri yoxdur. Fəili: Təqdirən "huvə-o" olan və "men" ism-i mevsuluna dönən müstətir zamirdir | |||||||||
| إِلَى؛ حَرْفُ جَرٍّ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ. وَ الْكَافُ؛ ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، فِي مَحَلِّ جَرٍّ بِإِلَى. اَلْجَارُّ وَ الْمَجْرُورُ مُتَعَلِّقَانِ بِفِعْلِ إِعْتَذَرَ | إِلَيْكَ | ||||||||
| İlâ: Hərf-i cərr, sükun üzərində mebni, irabdan yeri yoxdur. Kaf: Bitişik zamir, fətə üzərində mebni, İlâ hərf-i cərrinə görə cərr məqamındadır. Cərr və məcrur birlikdə "i'təzərə" felinə aid olur | |||||||||
|
|||||||||