Lafzi İrab

Kəlmələrin sonunda baş verən dəyişikliklərin tələffüzə əks olunmasına ləfzî i'rab deyilir. Ləfzî i'raba eyni zamanda zahir i'rab da deyilir;

جَاءَ زَيْدٌ

Zeyd gəldi

رَأَيْتُ زَيْدًا

Zeydi gördüm

مَرَرْتُ بِزَيْدٍ

Zeydə rast gəldim

Tərkiblərdəki Zeyd ləfzi kimi. Birinci misalda Zeyd ləfzi faildir. Faillər mərfuatdandır, buna görə də fail olan Zeyd ləfzi rəf əlamətinə malikdir. Deməli, rəf əlaməti ilə i'rabdan pay alır və ləfzi olaraq Zeyd ləfzi müfrəd və münsərif bir ləfiz olduğu üçün belə ləfizlərin rəf əlaməti dammə ilədir. Buna görə də Zeyd ləfzinin sonunda zahir bir dammə ortaya çıxmışdır. İkinci misalda isə Zeyd ləfzi məf'uldur. Məf'ullar mənsubatdandır, buna görə də məf'ul olan Zeyd nəsb əlamətinə malikdir. Deməli, nəsb əlaməti ilə i'rabdan pay alır və ləfzi olaraq Zeyd ləfzi müfrəd və münsərif bir ləfiz olduğu üçün belə ləfizlərin nəsb əlaməti fəthə ilədir. Buna görə də Zeyd ləfzinin sonunda zahir bir fəthə ortaya çıxmışdır. Üçüncü misalda isə Zeyd ləfzi hərf-i cərr səbəbilə məcrurdur. Məcrur ləfizlər cərr əlaməti ilə i'rabdan pay alır və ləfzi olaraq Zeyd ləfzi müfrəd və münsərif bir ləfiz olduğu üçün belə ləfizlərin cərr əlaməti kəsrə ilədir. Buna görə də Zeyd ləfzinin sonunda zahir bir kəsrə ortaya çıxmışdır.

*Misallarda fail, məf'ul və məcrur olaraq qarşımıza çıxan Zeyd ləfzi müfrəd münsərif bir ləfiz olduğu üçün rəf halında dammə, nəsb halında fəthə, cərr halında isə kəsrə zahirən ortaya çıxır. İ'rab yerlərini xatırlayaq; Əgər Zeyd yerində qeyri-münsərif bir ləfiz olsaydı, o zaman rəf halında dammə, nəsb və cərr halında fəthə ilə ləfzən i'rab olunacaqdı. Əgər əsmə-i sittədən bir ləfiz olsaydı, rəf halında vav, nəsb halında elif və cərr halında ya ilə zahirən i'rab olunacaqdı. Əgər cəmi müzəkkər salim olsaydı, rəf halında vav, nəsb və cərr halında ya ilə i'rab olunacaqdı... və s. Buna görə də i'rabdan pay alan 10 fərqli ismin rəf, nəsb və cərr hallarındakı i'rablarını yaxşı bilməliyik. Bununla yanaşı, muzari feil də isimlərə bənzədiyi üçün i'rabdan pay alır. Sonu səhi və ya illətli olan muzari feillərlə, əvvəlki dərsdə bəhs olunan əfal-i xəmsə olan muzari feillərin də ləfzən i'rabı baş verir.

Ləfzî İ'raba Misallar və Cümlələrin İ'rabı

ضَحِكَ زَيْدٌ Zeyd güldü
فِعْلٌ مَاضٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ الظَّاهِرِ، لاَ مَحَلِّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ	ضَحِكَ
Mazi feil, zahir fəthə üzərində məbni, i'rabdan yeri yoxdur
فَاعِلٌ، مَرْفُوعٌ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ	زَيْدٌ
Fail, mərfu, rəf əlaməti sonunda zahir dammədir

قَابَلْتُ زَيْدًا Zeydlə rastlaşdım
فِعْلٌ مَاضٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ لِإِتِّصَالِهِ بِضَمِيرِ رَفْعٍ مُتَحَرِّكٍ، لاَ مَحَلِّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ	قَابَلَ
Mazi feil, hərəkətli mərfu zamirin birləşməsi ilə sükun üzərində məbni, i'rabdan yeri yoxdur
صَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الضَّمِّ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ فَاعِلٌ	تُ
Müttəsil zamir, rəf yerində fail olub dammə üzərində məbnidir
مَفْعُولٌ بِهِ، مَنْصُوبٌ، وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ	زَيْدًا
Məf'ulun bih, mənsub, nəsb əlaməti sonunda zahir fəthədir

تَكَلَّمْتُ مَعَ زَيْدٍ Zeyd ilə danışdım
فِعْلٌ مَاضٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ لِإِتِّصَالِهِ بِضَمِيرِ رَفْعٍ مُتَحَرِّكٍ، لاَ مَحَلِّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ	تَكَلَّمَ
Mazi feil, hərəkətli mərfu zamirin birləşməsi ilə sükun üzərində məbni, i'rabdan yeri yoxdur
صَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الضَّمِّ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ فَاعِلٌ	تُ
Müttəsil zamir, rəf yerində fail olub dammə üzərində məbnidir
ظَرْفُ مَكَانٍ، مَنْصُوبٌ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ، وَ هُوَ مُضَافٌ	مَعَ
Məkan zərfi, zərfiyyət üzərində mənsub və muzafdır
مُضَافٌ إِلَيْهِ، مَجْرُورٌ، وَ عَلاَمَةُ جَرِّهِ الكَسْرَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ	زَيْدٍ
Muzafun ileyh, məcrur, cərr əlaməti sonunda zahir kəsrədir

يأْكُلُ زَيْدٌ الطَّعَامَ Zeyd yeməyi yeyir
فِعْلٌ مُضَارِعٌ، مَرْفُوعٌ لِتَجَرُّدِهِ عَنِ النَّوَاصِبِ وَ الْجَوَازِمِ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ، لاَ مَحَلِّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ	يأْكُلُ
Muzari feil, nəsb və cazimlərdən uzaq olduğu üçün mərfu, rəf əlaməti sonunda zahir dammədir, i'rabdan yeri yoxdur
فَاعِلٌ، مَرْفُوعٌ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ	زَيْدٌ
Fail, mərfu, rəf əlaməti sonunda zahir dammədir
مَفْعُولٌ بِهِ، مَنْصُوبٌ، وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ	الطَّعَامَ
Məf'ulun bih, mənsub, nəsb əlaməti sonunda zahir fəthədir

أَرْسَلْتُ رِسَالَةً إِلَى زَيْدٍ Zeydə bir məktub göndərdim
فِعْلٌ مَاضٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ لِإِتِّصَالِهِ بِضَمِيرِ رَفْعٍ مُتَحَرِّكٍ، لاَ مَحَلِّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ	أَرْسَلَ
Mazi feil, hərəkətli mərfu zamirin birləşməsi ilə sükun üzərində məbni, i'rabdan yeri yoxdur
صَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الضَّمِّ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ فَاعِلٌ	تُ
Müttəsil zamir, rəf yerində fail olub dammə üzərində məbnidir
مَفْعُولٌ بِهِ، مَنْصُوبٌ، وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ	رِسَالَةً
Məf'ulun bih, mənsub, nəsb əlaməti sonunda zahir fəthədir
حَرْفُ جَرٍّ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ	إِلَى
Hərf-i cərr, sükun üzərində məbni, i'rabdan yeri yoxdur
مَجْرُورٌ بِإِلَى، وَ عَلاَمَةُ جَرِّهِ الكَسْرَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ. اَلْجَارُّ وَ الْمَجْرُورُ مُتَعَلِّقَانِ بِفِعْلِ أَرْسَلَ	زَيْدٍ
İlə hərf-i cərr ilə məcrur, cərr əlaməti sonunda zahir kəsrədir. Cərr və məcrur birlikdə "ərsələ" feilinə aid olur