Əfal-i Həmsənin İrabı
Sonuna təsniyə əlifi, cəmi vavı və müxatəbə ya'sı əlavə olunan və 5 fərqli vəzində olan müzari feilərə əf'al-i xəmse (5 feil) deyilir. Əf'al-i xəmsənin irabı, rəf halında bu müzari feillərin sonundakı nun hərfləri sabit qalır, nəsb və cəzm hallarında isə bu nun düşür. Cəmi müzəkkər siğasında nun düşəndə yerinə bir əlif gətirilir. Əf'al-i xəmsədən olan müzari feillər mezid feillər üçün də keçərlidir.
| Əf'al-i Xəmse Vəzunları | ||
| Rəf | Nəsb | Cəzm |
| يَشْتَغِلاَنِ | يَشْتَغِلاَ | يَشْتَغِلاَ |
| يَشْتَغِلُونَ | يَشْتَغِلُوا | يَشْتَغِلُوا |
| تَشْتَغِلاَنِ | تَشْتَغِلاَ | تَشْتَغِلاَ |
| تَشْتَغِلُونَ | تَشْتَغِلُوا | تَشْتَغِلُوا |
| تَشْتَغِلِينَ | تَشْتَغِلِي | تَشْتَغِلِي |
Cədvəldə rəf halında olan müzari feilləri yoxlasan;
| Müfrəd Müzari | Müttəsil Zəmir | Rəf Əlaməti | 5 Müzari | |
| يَشْتَغِلُ | ا | ن | يَشْتَغِلاَنِ | Təsniyə Müzəkkər Qayıb |
| و | ن | يَشْتَغِلُونَ | Cəmi Müzəkkər Qayıb | |
| تَشْتَغِلُ | ا | ن | تَشْتَغِلاَنِ | Təsniyə Müz+Müə Qayıb(e) |
| و | ن | تَشْتَغِلُونَ | Cəmi Müzəkkər Muxatab | |
| ي | ن | تَشْتَغِلِينَ | Müfrəd Müənnəs Muxatəbə | |
Yuxarıdakı əf'al-i xəmsədə olan nunlar, rəf halında sabitdir, nəsb və cəzm halında düşürlər.
Əf'al-i Xəmsənin Məsəlləri və İrabı
| Əf'al-i Xəmsənin Rəf Hali | |||||||||
|
اَلتِّلْمِيذَانِ يَشْتَغِلاَنِ İki oğlan şagird işləyirlər |
|||||||||
| مُبْتَدَأٌ، مَرْفُوعٌ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الْأَلِفُ نِيَابَةً عَنِ الضَّمَّةِ لِأَنَّهُ مُثَنَّى. وَ النُّونُ؛ عِوَضٌ عَنِ التَّنْوِينِ فِي مُفْرَدِهِ | اَلتِّلْمِيذَانِ | ||||||||
| Mübtəda, mərfu, rəf əlaməti müsnə olduğu üçün dammədən əvəzinə əliflədir. Nun: müfrədindəki tənvindən əvəzetmədir | |||||||||
| فِعْلٌ مُضَارِعٌ، مَرْفُوعٌ، لِتَجَرُّدِ عَنِ النَّوَاصِبِ وَ الْجَوَازِمِ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ النُّونُ لِأَنَّهُ مِنَ الْأَفْعَالِ الْخَمْسَةِ، لاَ مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ. وَ الْأَلِفُ؛ ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ فَاعِلٌ | يَشْتَغِلاَنِ | ||||||||
| Müzari feil, cəzm və nəsb edənlərdən uzaq olduğu üçün mərfu, rəf əlaməti əf'al-i xəmsədən olduğu üçün nunladır, irabdan məhalli yoxdur. Əlif: müttəsil zəmir, rəf məhəlində fail olub sükun üzərində məbnidir | |||||||||
|
|||||||||
| Əf'al-i Xəmsənin nəsb Hali | |||||||||
|
اَلطُّلَّابُ لَنْ يَشْتَغِلُوا Şagirdlər əsla işləməyəcəklər |
|||||||||
| مُبْتَدَأٌ، مَرْفُوعٌ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ | اَلطُّلَّابُ | ||||||||
| Mübtəda, mərfu, rəf əlaməti sonunda olan zahir dammə ilədir | |||||||||
| حَرْفُ نَصْبٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، لاَ مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ | لَنْ |
||||||||
| Nəsb hərfi, sükun üzərində məbni, irabdan məhalli yoxdur | |||||||||
| فِعْلٌ مُضَارِعٌ، مَنْصُوبٌ بِلَنْ، وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ حَذْفُ النُّونِ لِأَنَّهُ مِنَ الْأَفْعَالِ الْخَمْسَةِ، لاَ مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ. وَ الْوَاوُ؛ ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ فَاعِلٌ | يَشْتَغِلُوا | ||||||||
| Müzari feil, nəsb edən lən ədatı ilə mənsub, nəsb əlaməti əf'al-i xəmsədən olduğu üçün nun hərfinin hazfi ilədir, irabdan məhalli yoxdur. Vav: müttəsil zəmir, rəf məhəlində fail olub sükun üzərində məbnidir | |||||||||
|
|||||||||
| Əf'al-i Xəmsənin cəzm Hali | |||||||||
|
أَنْتِ لَمْ تَشْتَغِلِي Sən (qadın) işləmədin |
|||||||||
| ضَمِيرٌ مُنْفَصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْكَسْرِ، فِي مَحَلِّ رَفْعٍ مُبْتَدَأٌ | أَنْتِ | ||||||||
| Müfəssil zəmir, kəsrə üzərində məbni, rəf məhəlində mübtədadır | |||||||||
| حَرْفُ نَفْيٍ وَ جَزْمٍ وَ قَلْبٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ | لَمْ |
||||||||
| Nəfy, cəzm və qəlb hərfi, sükun üzərində məbni, irabdan məhalli yoxdur | |||||||||
| فِعْلٌ مُضَارِعٌ، مَجْزُومٌ بِلَمْ، وَ عَلاَمَةُ جَزْمِهِ حَذْفُ النُّونِ لِأَنَّهُ مِنَ الْأَفْعَالِ الْخَمْسَةِ، لاَ مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ. وَ الْيَاءُ؛ ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ فَاعِلٌ | تَشْتَغِلِي | ||||||||
| Müzari feil, cəzm edən ləm ədatı ilə məczum, cəzm əlaməti əf'al-i xəmsədən olduğu üçün nun hərfinin hazfi ilədir, irabdan məhalli yoxdur. Ya: müttəsil zəmir, rəf məhəlində fail olub sükun üzərində məbnidir | |||||||||
|
|||||||||