Cəmi Müzəkkər Səlimin İrabı

Müfrəd müzəkkər bir sözün sonuna vav və nun əlavə olunmaqla cəmi müzəkkər salim söz yaranır. Cəmi müzəkkər salim isminin rafa halı vav və nun ilə, nəsb və cərr halı isə bu vav hərfinin ya hərfinə çevrilməsi ilə olur. Cəmi müzəkkər salim olan sözlərin sonundakı nun, müfrədindəki tənvindən əvəzetmədir və muzaf olduqda düşür.

Müfrəd Müzəkkər	Cəmi Müzəkkər Salim
	Rəf	Nəsb	Cərr
مُجْتَهِدٌ	مُجْتَهِدُونَ	مُجْتَهِدِينَ	مُجْتَهِدِينَ
مُسْلِمٌ	مُسْلِمُونَ	مُسْلِمِينَ	مُسْلِمِينَ
مُؤْمِنٌ	مُؤْمِنُونَ	مُؤْمِنِينَ	مُؤْمِنِينَ

Hər müfrəd müzəkkər söz, sonuna vav və nun əlavə olunmaqla cəmi müzəkkər salim olmur. Cəmi müzəkkər salim ediləcək söz ya xüsusi isim, ya da sifət olmalıdır.

-Xüsusi isim olma şərti;

1. Aqil olmalıdır
2. Tə'nis ta'sı olmamalıdır
3. Mürəkkəb söz olmamalıdır

Yuxarıda sadalanan maddələrə əsasən aşağıdakı cədvəldə sol tərəfdəki müfrəd sözlər sağdakı kimi cəmi müzəkkər salim formasına salına bilməz.

Müfrəd	Cəmi
رَجُلٌ	رَجُلُونَ
زَيْنَبُ	زَيْنَبُونَ
حَمْزَةُ	حَمْزُونَ
سِيبَوَيْهِ	سِيبَوَيْهُونَ

Çünki رجل xüsusi isim deyil, زينب sözü xüsusi isimdir amma müənnəsdir, حمزة sözü aqil və müzəkkər olsa da sonunda tə'nis ta'sı var, سيبويه isə mürəkkəb söz olduğu üçün cəmi müzəkkər salim formasına daxil ola bilmir.

-Sifət olma şərti;

1. Müzəkkər sifət olmalıdır
2. Müzəkkər aqil olmalıdır
3. Tə'nis ta'sı olmamalıdır
4. Müənnəsi فَعْلاَءُ olan أَفْعَلُ vəznində olmamalıdır
5. Müənnəsi فَعْلَى olan فَعْلاَنُ vəznində olmamalıdır
6. Həm müzəkkər, həm də müənnəs üçün sifəti eyni olan sözlərdən olmamalıdır

Yuxarıda sadalanan maddələrə əsasən aşağıdakı cədvəldə sol tərəfdəki müfrəd sözlər sağdakı kimi cəmi müzəkkər salim formasına salına bilməz.

Müfrəd	Cəmi
حَائِضٌ	حَائِضُونَ
سَابِقٌ	سَابِقُون
عَلاَمَةٌ	عَلاَمُونَ
سَكْرَانُ	سَكْرَانُونَ
أَحْمَرُ	أَحْمَرُونَ
صَبُورٌ	صَبُورُونَ
جَرِيحٌ	جَرِيحُونَ

Çünki حائض müənnəs üçün sifətdir, سابق qeyri-aqil üçündür, علامة sözündə tə'nis ta'sı var, سكران sözünün müənnəsi فَعْلَى vəznində سكرى kimi gəlir, أحمر sözünün müənnəsi فَعْلاَءُ vəznində حمراء kimi gəlir, صبور və جريح sözləri isə həm müzəkkər, həm də müənnəs üçün ortaq sifət-i müşəbbəhedirlər.

Cəmi Müzəkkər Salim Sözə Nümunə və İrabı

Cəmi müzəkkər salimin rəf halı
جَاءَ الْمُسْلِمُونَ Müsəlman kişilər gəldi
فِعْلٌ مَاضٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، لاَ مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ	جَاءَ
Mazi feil, fətaha görə məbni, irab baxımından məqamı yoxdur
فَاعِلٌ، مَرْفُوعٌ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الْوَاوُ نِيَابَةً عَنِ الضَّمَّةِ لِأَنَّهُ جَمْعُ مُذَكَّرٍ سَالِمٌ. وَ الْوَاوُ؛ ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ فَاعِلٌ. وَ النُّونُ؛ عِوَضٌ عَنِ التَّنْوِينِ فِي مُفْرَدِهِ	الْمُسْلِمُونَ
Fail, mərfu, rəf əlaməti cəmi müzəkkər salim olduğu üçün dammədən əvəzetmə olaraq vavladır. Vav: Bitişik əvəzlik, rəf məqamında fail olub sükun üzərində məbnidir. Nun: Müfrədindəki tənvindən əvəzetmədir

Cəmi müzəkkər salimin nəsb halı
رَأَيْتُ الْمُسْلِمِينَ Müsəlman kişiləri gördüm
فِعْلٌ مَاضٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونُ لِإِتِّصَالِهِ بِضَمِيرِ رَفْعٍ مُتَحَرِّكٍ، لاَ مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ	رَأَى
Mazi feil, fətaha görə məbni, irab baxımından məqamı yoxdur
ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الضَّمِّ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ فَاعِلٌ	ـتُ
Bitişik əvəzlik, rəf məqamında fail olaraq damma üzərində məbnidir
مَفْعُولٌ بِهِ، مَنْصُوبٌ، وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْيَاءُ نِيَابَةً عَنِ الْفَتْحَةِ لِأَنَّهُ جَمْعُ مُذَكَّرٍ سَالِمٌ. وَ النُّونُ؛ عِوَضٌ عَنِ التَّنْوِينِ فِي مُفْرَدِهِ	الْمُسْلِمِينَ
Məful, mənsub, nəsb əlaməti cəmi müzəkkər salim olduğu üçün fətadan əvəzetmə olaraq ya iledir. Nun: Müfrədindəki tənvindən əvəzetmədir

Cəmi müzəkkər salimin cərr halı
سَلَّمْتُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ Müsəlman kişilərə salam verdim
فِعْلٌ مَاضٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونُ لِإِتِّصَالِهِ بِضَمِيرِ رَفْعٍ مُتَحَرِّكٍ، لاَ مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ	سَلَّمَ
Mazi feil, fətaha görə məbni, irab baxımından məqamı yoxdur
ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الضَّمِّ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ فَاعِلٌ	ـتُ
Bitişik əvəzlik, rəf məqamında fail olaraq damma üzərində məbnidir
حَرْفُ جَرٍّ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، لاَ مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ	عَلَى
Cərr hərfi, sükun üzərində məbni, irab baxımından məqamı yoxdur
مَجْرُورٌ بِعَلَى، وَ عَلاَمَةُ جَرِّهِ الْيَاءُ نِيَابَةً عَنِ الْكَسْرَةِ لِأَنَّهُ جَمْعُ مُذَكَّرٍ سَالِمٌ. وَ النُّونُ؛ عِوَضٌ عَنِ التَّنْوِينِ فِي مُفْرَدِهِ. اَلْجَارُّ وَ الْمَجْرُورُ مُتَعَلِّقَانِ بِفِعْلِ رَأَى	الْمُسْلِمِينَ
Əlâ cərr hərfi ilə məcrur, cərr əlaməti cəmi müzəkkər salim olduğu üçün kəsrədən əvəzetmə olaraq yadadır. Nun: Müfrədindəki tənvindən əvəzetmədir. Cərr və məcrur birlikdə "raə" feilinə aid olur

Cəmi Müzəkkər Salim Sözlərə Mülhak Olanlar

Yuxarıda sadalanan şərtləri daşımadığı halda belə cəmi müzəkkər salim sözlərə mülhak olunan bəzi sözlər də irabi qaydalara malikdir. Rəf halında vav, nəsb və cərr halında isə ya ilə irablanırlar. Sonlarındakı müfrəddən əvəz olan nun hərfi isə muzaf olduqda düşür.

Cəmi Müzəkkər Salimə Mülhaklar
Rəf	Nəsb	Cərr
بَنُونَ	بَنِينَ	بَنِينَ
سِنُونَ	سِنِينَ	سِنِينَ
عِشْرُونَ	عِشْرِينَ	عِشْرِينَ
ثَلاَثُونَ	ثَلاَثِينَ	ثَلاَثِينَ
أُولُو	أُولِي	أُولِي

20-dən 90-a qədər olan "ukud" sayları cəmi müzəkkər salimə mülhak olan sözlərdəndir.

جَاءَ الْبَنُونَ

Oğullar gəldi

جَاءَ بَنُو يَعْقُوبَ

Yaqubun oğulları gəldi

رَأَيْتُ بَنِي يَعْقُوبَ

Yaqubun oğullarını gördüm

سَلِّمْ عَلَى يُوسُفَ مِنْ بَنِي اِسْرَائِيلَ

İsrailin (Yaqubun) oğullarından Yusifə salam olsun

Cəmi Müzəkkərə Mülhak Olan Sözün Nümunəsi və İrabı

Cəmi müzəkkər salimə mülhak sözün rəf halı
جَاءَ أُولُو الْعِلْمِ Elm sahibləri gəldi
فِعْلٌ مَاضٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، لاَ مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ	جَاءَ
Mazi feil, fətaha görə məbni, irab baxımından məqamı yoxdur
فَاعِلٌ، مَرْفُوعٌ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الْوَاوُ نِيَابَةً عَنِ الضَّمَّةِ لِأَنَّهُ مُلْحَقُ بِالْجَمْعِ مُذَكَّرٍ سَالِمٍ وَ هُوَ مُضَافٌ	أُولُو
Fail, mərfu, rəf əlaməti cəmi müzəkkər salimə mülhak olduğu üçün dammədən əvəzetmə olaraq vavladır və muzafdır
مُضَافٌ إِلَيْهِ، مَجْرُورٌ، وَ عَلاَمَةُ جَرِّهِ الْكَسْرَةُ الظَّاهِرَةُ عَلَى آخِرِهِ	الْعِلْمِ
Muzafun ileyh, məcrur, cərr əlaməti sonundakı zahir kəsrədir

Cəmi müzəkkər salimə mülhak sözün nəsb halı
إِنَّ أُولِي الْعِلْمِ عَالِمٌ Şübhəsiz elm sahibləri biləndirlər
مِنْ الْحُرُوفِ الْمُشَبَّهَةِ بِالْفِعْلِ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، لاَ مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ	إِنَّ
Feilə bənzər hərflərdəndir, fətaha görə məbni, irab baxımından məqamı yoxdur
اِسْمُ إِنَّ، مَنْصُوبٌ، وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْيَاءُ نِيَابَةً عَنِ الْفَتْحَةِ لِأَنَّهُ مُلْحَقٌ بِجَمْعِ الْمُذَكَّرِ السَّالِمِ، وَ هُوَ مُضَافٌ	أُولِي
İnnənin ismi, mənsub, nəsb əlaməti cəmi müzəkkər salimə mülhak olduğu üçün fətadan əvəzetmə olaraq ya iledir və muzafdır
مُضَافٌ إِلَيْهِ، مَجْرُورٌ، وَ عَلاَمَةُ جَرِّهِ الْكَسْرَةُ الظَّاهِرَةُ عَلَى آخِرِهِ	الْعِلْمِ
Muzafun ileyh, məcrur, cərr əlaməti sonundakı zahir kəsrədir
خَبَرُ إِنَّ، مَرْفُوعٌ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آَخِرِهِ	عَالِمٌ
İnnənin xəbəri, mərfu, rəf əlaməti sonundakı zahir dammadır

Cəmi müzəkkər salimə mülhak sözün cərr halı
أَخْذْتُ الْعِلْمَ مِنْ أُولِي الْعِلْمِ Elmi elm sahiblərindən aldım
فِعْلٌ مَاضٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ لِإِتِّصَالِهِ بِضَمِيرِ رَفْعٍ مُتَحَرِّكٍ، لاَ مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ	أَخَذَ
Mazi feil, hərəkətli mərfu əvəzliyin birləşməsi ilə sükun üzərində məbnidir, irab baxımından məqamı yoxdur
ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى الضَّمِّ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ فَاعِلٌ	ـتُ
Bitişik əvəzlik, rəf məqamında fail olub damma üzərində məbnidir
مَفْعُولٌ بِهِ، مَنْصُوبٌ، وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ عَلَى آخِرَةِ	الْعِلْمَ
Məfulun bih, mənsub, nəsb əlaməti sonundakı zahir fətaha görədir
حَرْفُ جَرٍّ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، لاَ مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ	مِنْ
Cərr hərfi, sükun üzərində məbni, irab baxımından məqamı yoxdur
مَجْرُورٌ بِمِنْ، وَ عَلاَمَةُ جَرِّهِ الْيَاءُ عَنِ الْكَسْرَةِ لِأَنَّهُ مُلْحَقٌ بِجَمْعِ الْمُذَكَّرِ السَّالِمِ. اَلْجَارُّ وَ الْمَجْرُورُ مُتَعَلِّقَانِ بِفِعْلِ أَخَذَ. وَ أُولِي؛ مُضَافٌ	أُولِي
Min cərr hərfi ilə məcrur, cərr əlaməti cəmi müzəkkər salimə mülhak olduğu üçün kəsrədən əvəzetmə olaraq ya iledir, cərr və məcrur "əxəzə" feilinə aid olur, muzafdır
مُضَافٌ إِلَيْهِ، مَجْرُورٌ، وَ عَلاَمَةُ جَرِّهِ الْكَسْرَةُ الْظَاهِرَةُ فِي آخِرِهِ	الْعِلْمِ
Muzafun ileyh, məcrur, cərr əlaməti sonundakı zahir kəsrə ilədir