Niyabətlə İrab Alan Kəlimələr
Niyabət, yəni əvəzetmə (naiblik) ilə irab alan sözlər esma-i sitte, təsniyə, cəmi müzekkər salim, cəmi müənnəs salim, əfal-i xəmse, sonu ilətli olan muzari feil və qeyri-münsərif isimlərdir. Bu sadalanan sözləri bir-bir araşdırıb niyabət ilə irabın necə alındığını görək;
Esma-i Sitte
Esma-i sitte, daha əvvəl bir neçə fərqli dərs qrupunda da qeyd edildiyi kimi, irab əlamətləri hərflərlə olan və tam iraba sahib isimlərdir. Bu isimlərin ref halı vav, nəsb halı əlif və cərr halları isə ya ilədir.
| أَبٌ | حَمٌ | ذُو |
| أَخٌ | فَمٌ | هَنٌ |
جَاءَ أَبُو زَيْدٍ
Zeydin atası gəldi
رَأَيْتُ أَبَا زَيْدٍ
Zeydin atasını gördüm
سَلَّمْتُ عَلَى أَبِي زَيْدٍ
Zeydin atasına salam verdim
*Məsəllərdəki أَبْ "ata" sözü göründüyü kimi birinci cümlədə fail və mərfu və ref əlaməti dammədən naib vav, ikinci cümlədə məful və mənsub və nəsb əlaməti fəthadan naib əlif və üçüncü cümlədə isə hərf-i cərr ilə məcrur və cərr əlaməti isə kəsrədən naib ya hərfidir. Digərləri də bu şəkildə irab əlamətlərinə malikdirlər. Esma-i sitte'nin belə hərflərlə irab ala bilməsi üçün bir sıra xüsusiyyətləri sadalayacağıq;
*Esma-i Sitte yalnız müfrəd olaraq istifadə edildikdə tam iraba sahib olub niyabət ilə irabdan pay alır. Əgər təsniyə olarsa, təsniyələrdə bildiyimiz kimi ref halında əlif, nəsb və cərr halında isə ya ilə irablanırlar. Eyni şəkildə cəmi olurlarsa da cəmliyinə görə irabdan pay alırlar.
-Təsniyəyə misal;
جَاءَ الْأَبَوَانِ
Ana-ata gəldi
رَأَيْتُ الْأَبَوَيْنِ
Ana-atanı gördüm
سَلَّمْتُ عَلَى الْأَبَوَيْنِ
Ana-ataya salam verdim
| Esma-i Sitte | Ref | Nasb | Cerr |
| Müfrəd | أَبُو | أَبَا | أَبِي |
| Təsniyə | الْأَبَوَانِ | الْأَبَوَيْنِ | الْأَبَوَيْنِ |
*Esma-i Sitte mükəbbər olmalıdır, yəni ism-i təsğir sigasına girib də musəğğər olmamalıdır. Əgər ism-i təsğir sigasına girib musəğğər bir isim edilərsə, o halda irab əlamətləri hərəkə ilə olar, misallar;
جَاءَ أُبَيُّ زَيْدٍ
Zeydin balaca atası gəldi
رَأَيْتُ أُبَيَّ زَيْدٍ
Zeydin balaca atasını gördüm
سَلَّمْتُ عَلَى أُبَيِّ زَيْدٍ
Zeydin balaca atasına salam verdim
| Ref | Nasb | Cerr |
| أُبَيُّ | أُبَيَّ | أُبَيِّ |
*Esma-i Sitte əvvəlki misallardakı kimi müzaf olmalıdır, əks halda zahir hərəkələrlə irab alır, misalları;
جَاءَ أَبٌ
Bir ata gəldi
رَأَيْتُ أَبًا
Bir ata gördüm
سَلَّمْتُ عَلَى أَبٍ
Bir ataya salam verdim
| Ref | Nasb | Cerr |
| أَبٌ | أَبًا | أَبٍ |
*Esma-i Sitte mütəkəllim ya'sına müzaf olmamalıdır. Əgər belə olarsa, təqdiri irabla irablanır, misalları;
جَاءَ أَبِي
Atam gəldi
رَأَيْتُ أَبِي
Atamı gördüm
سَلَّمْتُ عَلَى أَبِي
Atama salam verdim
| Ref | Nasb | Cerr |
| أَبِي | أَبِي | أَبِي |
Esma-i Sitte'lərin hərflərlə irab ala bilməsi üçün, yəni ref əlamətinin dammədən naib vav ilə, nəsb əlamətinin fəthadan naib əlif ilə və cərr əlamətinin kəsrədən naib ya ilə ala bilməsi üçün;
- Təsniyə olmaması
- Cəmi olmaması
- İsm-i Təsğir sigada olmaması
- Müzaf olması
- Mütəkəllim Ya'sına Müzaf olmaması
lazımdır.
Bu sadalanan şərtlərdən başqa فَمٌ "Ağız" sözünün sonundakı mim hərfi hazf olunur;
هَذَا فُوهُ
Bu onun ağzıdır
رَأَيْتُ فَاهُ
Onun ağzını gördüm
نَظَرْتُ إِلَى فِيهِ
Onun ağzına baxdım
| Ağız | Ref | Nasb | Cerr |
| فَـ | فُو | فَا | فِي |
*Əgər mim hazf olunmazsa, zahir hərəkələrlə irab alır;
هَذَا فَمٌ
Bu onun ağzıdır
رَأَيْتُ فَمًا
Bir ağız gördüm
نَظَرْتُ إِلَى فَمٍ
Bir ağıza baxdım
| Ağız | Ref | Nasb | Cerr |
| فَمْ | فَمٌ | فَمًا | فَمٍ |
*Esma-i sitte'dən olan ذُو sözü "sahib" mənasında müzaf olaraq işlədilir. Müzafun ileyhin də sifət olmaması və cinsə dəlalət edən bir isim olmaması lazımdır, misallar;
جَاءَ ذُو عِلْمٍ
Elm sahibi gəldi
رَأَيْتُ ذَا عِلْمٍ
Elm sahibini gördüm
نَظَرْتُ إِلَى ذِي عِلْمٍ
Elm sahibinə baxdım
| Sahib | Ref | Nasb | Cerr |
| ذُو | ذُو | ذَا | ذِي |
Müsənna İsimlər
Hərflə irab əlamətinə malik digər isim qrupu təsniyə isimlərdir. Təsniyə isimlərin ref halı əlif ilə, nəsb və cərr halları isə ya hərfi ilə irablanır, misallar;
جَاءَ رَجُلاَنِ
İki kişi gəldi
رَأَيْتُ رَجُلَيْنِ
İki kişini gördüm
مَرَرْتُ بِرَجُلَيْنِ
İki kişiyə rast gəldim
| Müfrədi | Ref | Nasb | Cerr |
| رَجُلٌ | رَجُلاَنِ | رَجُلَيْنِ | رَجُلَيْنِ |
Cəmi Müzekkər Salim
Hərflə irab əlamətinə malik digər isim qrupu cəmi müzekkər salim və ona ilhak olunan ulu, işrun və qatları kimi sözlər də ref halında vav, nəsb və cərr halında isə ya hərfi ilə irablanırlar, misallar;
جَاءَ الْمُسْلِمُونَ
Müsəlman kişilər gəldi
رَأَيْتُ الْمُسْلِمِينَ
Müsəlman kişiləri gördüm
مَرَرْتُ بِالْمُسْلِمِينَ
Müsəlman kişilərə rast gəldim
| Müfrədi | Ref | Nasb | Cerr |
| اَلْمُسْلِمُ | الْمُسْلِمُونَ | الْمُسْلِمِينَ | الْمُسْلِمِينَ |
| - | عِشْرُونَ | عِشْرِينَ | عِشْرِينَ |
| - | أُولُو | أُولِي | أُولِي |
Cəmi Müənnəs Salim
Cəmi müənnəs salim olan sözlərin ref halı dammə, nəsb və cərr halı isə kəsrə ilədir, misallar;
جَاءَتِ الْمُسْلِمَاتُ
Müsəlman qadınlar gəldi
رَأَيْتُ الْمُسْلِمَاتِ
Müsəlman qadınları gördüm
مَرَرْتُ بِالْمُسْلِمَاتِ
Müsəlman qadınlara rast gəldim
| Müfrədi | Ref | Nasb | Cerr |
| اَلْمُسْلِمَةُ | الْمُسْلِمَاتُ | الْمُسْلِمَاتِ | الْمُسْلِمَاتِ |
| كَلِمَةٌ | كَلِمَاتٌ | كَلِمَاتٍ | كَلِمَاتٍ |
| سَمَاءٌ | سَمَوَاتٌ | سَمَوَاتٍ | سَمَوَاتٍ |
Əfal-i Xəmse
Ref halında nun hərfinin sabit qalması ilə, nəsb və cəzm halında isə sondakı nun hərfinin düşməsi ilə irabdan pay alan 5 muzari feil sonuna təsniyə əlifi, cəmi vavı və müxatəbə ya'sı birləşir, misallar;
| Təsniyə müzekkər qayıb | يَفْعَُِلَانِ |
| Cəmi müzekkər qayıb | يَفْعَُِلُونَ |
| Təsniyə müzekkər qayıb və müənnəs qayıbə | تَفْعَُِلَانِ |
| Cəmi müzekkər müxatəb | تَفْعَُِلُونَ |
| Müfrəd müənnəs müxatəbə | تَفْعَُِلِينَ |
اَلْعَامِلَانِ يَعْمَلاَنِ
İki fəhlə işləyir
اَلْعَامِلَانِ لَنْ يَعْمَلاَ
İki fəhlə işləməyəcək
اَلْعَامِلَانِ لَمْ يَعْمَلاَ
İki fəhlə işləmədi
Sonu İlətili Muzari Feil
Axırında (sonunda) ilətli hərf olan muzari feil, ref halında amil-i mənəvidən dolayı bu ilət hərfi hansı hərf olursa olsun dammə ilə təqdir edilir. Nəsb halında ilət hərfi əlifdirsə təqdirən fəthə, vav və ya ya isə zahirən fəthə ilə irablanır. Cəzm halında isə bütün ilət hərfləri hazf olunur, misallar;
يَدْعُو وَ يَرْمِي وَ يَرْضَى
Dua edir və atır və razı olur
لَنْ يَدْعُوَ وَ لَنْ يَرْمِيَ وَ لَنْ يَرْضَى
Dua etməyəcək və atmayacaq və razı olmayacaq
لَمْ يَدْعُ وَ لَمْ يَرْمِ وَ لَمْ يَرْضَ
Dua etmədi və atmadı və razı olmadı
| Əsli | يَدْعُوُ | يَرْمِيُ | يَرْضَيُ |
| Ref | يَدْعُو | يَرْمِي | يَرْضَى |
| Nasb | يَدْعُوَ | يَرْمِيَ | يَرْضَى |
| Cəzm | يَدْعُ | يَرْمِ | يَرْضَ |
Cədvəldəki fellərdən ref halında olan fellərin irabı təqdirən dammə ilə, nəsb halında olan və ilət hərfi əlif olan يرضَى feilinin irabı təqdirən fəthə ilə, يدعوَ və يرميَ fellərinin irabı zahirən fəthə ilə və cəzm halında olanların isə ilət hərflərinin hazfi ilədir.
Qeyri-Münsərif İsimlər
Qeyri-münsərif isimlərin ref halı dammə, nəsb və cərr halı isə fəthə ilədir. Qeyri-münsəriflər tənvin və kəsrə qəbul etməzlər. Lakin cərr halında əlif-lamlı və ya müzaf olaraq gələrsə, cərr əlaməti kəsrə olar, misallar;
جَاءَ أَحْمَدُ
Əhməd gəldi
رَأَيْتُ أَحْمَدَ
Əhmədi gördüm
سَلَّمْتُ عَلَى أَحْمَدَ
Əhmədə salam verdim
*Lakin cərr halında əlif-lamlı və ya müzaf olaraq gələrsə, cərr əlaməti kəsrə olar, misallar;
مَرَرْتُ بِأَحْمَدِكَ
Sənin Əhmədinə rast gəldim
زُرْتُ بِالْمَسَاجِدِ
Məscidləri ziyarət etdim