İrab ilə Əlaqəli Əsas Qaydalar
Hərflərin İrabı: Bütün hərflər mebnidir və heç vaxt irabdan məhəlləri yoxdur. Hərflərin irabını edərkən ardıcıllıqla bu 3 şey zikr olunur;
- Hərfin adı
- Nə üzrə mebni olduğu
- İrabdakı məhəlli
zikr olunur. Məsələnlər;
فِي
"Fi hərfi-cərr" irabı üçün belə deyilir;
حَرْفُ جَرٍّ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، لاَ مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ
"Hərfi-cərr, sükun üzrə mebni, irabdan məhəlli yoxdur" deyilir. Yuxarıdakı 3 maddə ardıcıllıqla zikr olunub.
Mebni İsimlərin İrabı: Mebni isimlərin irabını edərkən ardıcıllıqla bu 4 şey zikr olunur;
- İsmin adı
- Nə üzrə mebni olduğu
- Olduğu yerə görə (məhalən) irabı
- İrabda məhəlli
zikr olunur. Məsələnlər;
هَذَا بَيْتُ كَبِيرٌ
"Bu böyük bir evdir" cümləsindəki mebni هَذَا sözünün irabı;
هَذَا: اِسْمٌ إِشَارَةٌ مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، فِي مَحَلِّ رَفْعٍ، مُبْتَدَأٌ
"Hazâ: İşarət ismi, sükun üzrə mebni, rəf məhəlində, mübtəda" deyilir.
نَصَرْنَاكَ
"Sənə kömək etdik" cümləsindəki mebni ـنَا sözünün irabı;
ـنَا: ضَمِيرٌ مُتَّصِلٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، فِي مَحَلِّ رَفْعٍ، فَاعِلٌ
"-Na: Bitişik zamir, sükun üzrə mebni, rəf məhəlində, fail" deyilir.
Müreb İsimlərin İrabı: Mebni olmayan isimlərin irabını edərkən ardıcıllıqla bu 3 şey zikr olunur;
- İrabda məhəl
- O irabda məhəlin tələb etdiyi irab
- O irabın tələb etdiyi irab əlaməti və gərəkirsə səbəbi
zikr olunur. Məsələnlər;
نَصَرَ زَيْدٌ عَمْرًا
"Zeyd Amra kömək etdi" cümləsindəki müreb olan زَيْدٌ və عَمْرًا sözlərinin irabı üçün;
زَيْدٌ: فَاعِلٌ، مَرْفُوعٌ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ
"Zeydun: Fail, mərfu, rəf əlaməti sonunda zahir dammə ilədir" deyilir.
عَمْرًا: مَفْعُولٌ بِهِ، مَنْصُوبٌ، وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ
"Amran: Məf'ulun bih, mənsub, nəsb əlaməti sonunda zahir fətə ilədir" deyilir.
-Məsələnlərə əlavə olaraq irab əlamətinin səbəbini zikr etmək lazım gəldikdə;
جَاءَ التِّلْمِيذَانِ
"İki oğlan şagird gəldi" cümləsindəki müreb olan التلميذان sözünün irabı üçün;
اَلتِّلْمِيذَانِ: فَاعِلٌ، مَرْفُوعٌ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الْأَلِفُ نِيَابَةً عَنِ الضَّمَّةِ لِأَنَّهُ مُثَنَّى. وَ النُّونُ؛ عِوَضٌ عَنِ التَّنْوِينِ فِي مُفْرَدِهِ
"et-Tilmizani: Fail, mərfu, rəf əlaməti təsniyə olduğu üçün dammədən əvəz olan əlifdir. -Sonda olan- Nun hərfi isə ismin tək halındakı tənvindən əvəz olaraq gəlmişdir" deyilir.
فَحَصَ الطَّبِيبُ الْمَرْضَى
"Həkim xəstələri müayinə etdi" cümləsindəki müreb olan المرضى sözünün irabı üçün;
اَلْمَرْضَى: مَفْعُولٌ بِهِ، مَنْصُوبٌ، وَ عَلاَمَةُ نَصْبِهِ الْفَتْحَةُ الْمُقَدَّرَةُ فِي آخِرِهِ، مَنَعَ مِنْ ظُهُورِهَا التَّعَذُّرُ لِأَنَّهُ اِسْمٌ مَقْصُورٌ
"El-mərdâ: Məf'ulun bih, mənsub, nəsb əlaməti sonunda mükəddər (gizli) fətə ilədir və fətənin açıq olmaması məksur isim olduğu üçün üzrdəndir" deyilir.
Əmr Fellərinin İrabı: Əmr fellərinin irabını edərkən ardıcıllıqla bu 3 şey zikr olunur;
- Felin adı
- Nə üzrə mebni olduğu və gərəkirsə səbəbi
- İrabda məhəlli olub-olmaması
zikr olunur. Məsələnlər;
أُنْصُرْ: فِعْلُ أَمْرٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ، لاَ مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ
"Unsur: Əmr feli, sükun üzrə mebni, irabdan məhəlli yoxdur" deyilir.
أُدْعُ: فِعْلُ أَمْرٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى حَذْفِ آخِرِهِ، لاَ مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ
"Ud'u: Əmr feli, sonunun hazfi ilə mebni, irabdan məhəlli yoxdur" deyilir.
إِحْفَظُوا: فِعْلُ أَمْرٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى حَذْفِ النُّونِ، لاَ مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ
"İhfəzû: Əmr feli, nunun hazfi üzrə mebni, irabdan məhəlli yoxdur" deyilir.
إِحْفَظَنَّ: فِعْلُ أَمْرٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ لِإِتِّصَالِهِ بِنُونِ التَّأْكِيدِ، لاَ مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ
"İhfəzənnə: Əmr feli, təsdiq nununun bitişməsi səbəbilə fətə üzrə mebni, irabdan məhəlli yoxdur" deyilir.
Mazi Fellərin İrabı: Mazi fellərin irabını edərkən ardıcıllıqla bu 3 şey zikr olunur;
- Felin adı
- Nə üzrə mebni olduğu və gərəkirsə səbəbi
- İrabda məhəlli olub-olmaması
zikr olunur. Məsələnlər;
نَصَرَ: فِعْلٌ مَاضٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ، لاَ مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ
"Nasara: Mazi fel, fətə üzrə mebni, irabdan məhəlli yoxdur" deyilir.
دَعَا: فِعْلٌ مَاضٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ الْمُقَدَّرِ فِي آخِرِهِ، مَنَعَ مِنْ ظُهُورِهِ التَّعَذُّرُ، لاَ مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ
"Da'a: Mazi fel, sonunda mükəddər fətə üzrə mebni, fətənin açıq olmaması üzrdəndir, irabdan məhəlli yoxdur" deyilir.
نَصَرُوا: فِعْلٌ مَاضٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى الضَّمِّ لِإِتِّصَالِهِ بِوَاوِ الْجَمَاعَةِ، لاَ مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ
"Nasarû: Mazi fel, cəmaat vavının bitişməsi səbəbilə dammə üzrə mebni, irabdan məhəlli yoxdur" deyilir.
نَصَرْتُ: فِعْلٌ مَاضٍ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ لِإِتِّصَالِهِ بِضَمِيرِ رَفْعٍ مُتَحَرِّكٍ، لاَ مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ
"Nasartu: Mazi fel, hərəkətli mərfu zamirin bitişməsi səbəbilə sükun üzrə mebni, irabdan məhəlli yoxdur" deyilir.
Müreb Muzari Fellərin İrabı: Müreb muzari fellərin irabını edərkən ardıcıllıqla bu 4 şey zikr olunur;
- Felin adı
- İrabı və səbəbi
- İrab əlaməti və gərəkirsə səbəbi
- İrabda məhəlli olub-olmaması
zikr olunur. Məsələnlər;
يَنْصُرُ: فِعْلٌ مُضَارِعٌ، مَرْفُوعٌ لِتَجَرُّدِهِ عَنِ النَّوَاصِبِ وَ الْجَوَازِمِ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الظَّاهِرَةُ فِي آخِرِهِ، لاَ مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ
"Yənsuru: Muzari fel, nəvasib və cavazimdən uzaq olduğu üçün mərfu, rəf əlaməti sonunda zahir dammə ilədir, irabdan məhəlli yoxdur" deyilir.
يَدْعُو: فِعْلٌ مُضَارِعٌ، مَرْفُوعٌ لِتَجَرُّدِهِ عَنِ النَّوَاصِبِ وَ الْجَوَازِمِ، وَ عَلاَمَةُ رَفْعِهِ الضَّمَّةُ الْمُقَدَّرَةُ فِي آخِرِهِ، مَنَعَ مِنْ ظُهُورِهَا الثِّقْلُ، لاَ مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ
"Yəd'û: Muzari fel, nəvasib və cavazimdən uzaq olduğu üçün mərfu, rəf əlaməti sonunda mükəddər dammə ilədir, dammənin açıq olmaması ağırlıq səbəbilədir, irabdan məhəlli yoxdur" deyilir.
لَمْ يَرْمِ: فِعْلٌ مُضَارِعٌ، مَجْزُومٌ بِلَمْ، وَ عَلاَمَةُ جَزْمِهِ حَذْفُ آخِرِهِ، لاَ مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ
"Ləm yermi: Muzari fel, ləm ədatı ilə məczum, cəzm əlaməti son hərfinin hazfi ilədir, irabdan məhəlli yoxdur" deyilir.
Mebni Muzari Fellərin İrabı: Mebni muzari fellərin irabını edərkən ardıcıllıqla bu 4 şey zikr olunur;
- Felin adı
- Nə üzrə mebni olduğu və bina səbəbi
- Məhal üzrə irabı və səbəbi
- İrabda məhəlli olub-olmaması
zikr olunur. Məsələnlər;
لاَ تَكْتُبْنَ: فِعْلٌ مُضَارِعٌ، مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ لِإِتِّصَالِهِ بِنُونِ النِّسْوَةِ، فِي مَحَلِّ جَزْمٍ بِلاَ النَّاهِيَةِ، لاَ مَحَلَّ لَهُ مِنَ الْإِعْرَابِ
"Lâ təktubnə: Muzari fel, cəmi müənnəs nununun bitişməsi ilə sükun üzrə mebni, nəhy lâ'sı səbəbilə cəzm məhəlindədir, irabdan məhəlli yoxdur" deyilir.