Mureblik və Mebnilik
Kəlmələr 3 hissədən ibarətdir. Fəil, hərf və isimlər, Ərəbcədə kəlmələri təşkil edir. Hərflərdən məqsəd hərfin mənasıdır, əlifbadakı istənilən bir hərf deyil. Bu kəlmələrdən hərflərin hamısı mebnidir və heç vaxt irabdan məhəlləri yoxdur. Fəillər isə mazi, muzari və əmr olmaqla araşdırılır. İsimlərdə isə əsas olan mürəb olmalarıdır. Çünki irabdan məhəll sahibi yalnız isimlərdir, hərflərin və fəillərin irabdan məhəlləri yoxdur. Amma isimlər də mebni ola bilərlər. Ardıcıllıqla fəilləri və isimləri mebnilik və mürəblik baxımından qiymətləndirək. Hərflərə toxunmayacağıq, çünki hərflərin hamısı mebnidir.
Mazi Fəildəki Mebnilik və Mürəblik
Bütün mazi fəillər mebnidir. Bəzi alimlər bu mebniliyin əlamətinin istər ləfzi, istərsə də təqdiri olaraq fətha üzərində olduğunu irəli sürürlər. Yəni;
كَتَبَ
"Yazdı" mazi fəili fətha üzərində mebnidir. Bunun kimi كَتَبُوا və ya كَتَبْتُ kimi mazi fəillərin də təqdirən fətha üzərində mebni olduğunu bildirirlər.
كَتَبْتُ
"Yazdım" mazi fəilində ضَرَبَ fəili hərəkəli mərfu muttasıl zamir olan تُ 'yə qoşulur. Buna görə 3 fəildən hərəkə, 1 dənə də mərfu muttasıl zamirin hərəkəsi olmaqla cəmdə 4 hərəkə bir fəildə ard-arda gəlir və bunu caiz saymadıqları üçün ضَرَبَ fəilinin sonunu arizi (müvəqqəti) bir sükun ilə sakit edirlər və təqdirən lam-ul-fəildə fət-ha var deyilib.
كَتَبُوا
"Yazdılar" mazi fəili kimi cəmi vavı ضَرَبَ fəilinə birləşəndə vav'a uyğun olan dammə hərəkəsi gəlib deyilir və yenə də lam-ul-fəildə təqdirən fət-ha var deyilib.
دَعَا
"Dua etdi" mazi fəili kimi naqis fəillərdə elif hərfi hərəkə qəbul etmədiyindən yenə orada bir fət-ha var deyə təqdir edilir. Əslində fəili naqis-i vavi olduğundan bu elif-i məksura əvvəllər fət-halı bir vav idi.
| كَتَبْتُ | ـتُ | كَتَبَ |
| كَتَبُوا | ـوا | كَتَبَ |
| دَعَا | ـا | دَعَوَ |
Yuxarıda qeyd olunan əsas, amma ümumi olmayan rəy istisna olmaqla, geniş yayılmış rəyə görə, mazi fəillərin hərəkəli muttasıl zamirlərə birləşməsi ilə sükun üzərində, cəmi vavına birləşməsi ilə dammə üzərində və digər hallarda isə fət-ha üzərində mebni olduğu aydındır.
| fət-ha üzərində mebni | كَتَبَ |
| fət-ha üzərində mebni | كَتَبَا |
| dammə üzərində mebni | كَتَبُوا |
| fət-ha üzərində mebni | كَتَبَتْ |
| fət-ha üzərində mebni | كَتَبَتَا |
| sükun üzərində mebni | كَتَبْنَ |
| sükun üzərində mebni | كَتَبْتَ |
| sükun üzərində mebni | كَتَبْتُمَا |
| sükun üzərində mebni | كَتَبْتُمْ |
| sükun üzərində mebni | كَتَبْتِ |
| sükun üzərində mebni | كَتَبْتُمَا |
| sükun üzərində mebni | كَتَبْتُنَّ |
| sükun üzərində mebni | كَتَبْتُ |
| sükun üzərində mebni | كَتَبْنَا |
Bunlardan başqa;
قَضَوْا
"Gerçəkləşdilər" və,
دَعَوْا
"Dua etdilər" kimi cəmi vavına birləşdiyi üçün lam-ul-fəilləri hazf olunan naqis fəillərdə birinci rəyə görə təqdirən fət-ha üzərində mebni, digər rəyə görə isə hazf olunan lam-ul-fəillərinin cəmi vavından dolayı aldığı dammə üzərində mebnidir.
| Son Halları | Əslləri |
| قَضَوْا | قَضَيُوا |
| دَعَوْا | دَعَوُوا |
Muzari Fəildəki Mebnilik və Mürəblik
Muzari fəillərin irabdan pay alması ismə bənzəmələrindən irəli gəlir. Bu bənzərlik ləfzi, mənada və istifadə formasına görədir. İsimlərdə əsas olan mürəblik olduğu üçün ona bənzəyən muzari fəillərin də əslində mürəb olması doğrudur. Lakin muzari fəillərə cəmi müənnəs nunları birləşərsə sükun üzərində, tə'kid nunu birləşərsə fət-ha üzərində mebnidir, qalan hallarda isə muzari fəillər mürəbdirlər.
يَكْتُبْنَ
تَكْتُبْنَ
"Onlar yazırlar & Sizlər yazırsınız" Mebni muzari fəillər.
Muzari fəillərə birləşən müxəffəf və ya müşəddəd olan tə'kid nunları əgər təsniyə elifindən, cəmi vavından və ya müxatəb ya'sından sonra gəlirsə, o muzari fəil ilə tə'kid nunu arasına bir nun hərfi daha əlavə olunur və bu zaman fəilin sonunda 3 nun hərfi olur. Bu səbəbdən tə'kid nunlu təsniyə muzari, müfrəd müxatəbə və cəmi müzəkkər muzari mürəbdir.
| Əsli | Tə'kid Nunlu | Normal Muzari |
| تَكْتُبَانِنَّ | تَكْتُبَانِّ | تَكْتُبَانِ |
| تَكْتُبُونَنَّ | تَكْتُبُنَّ | تَكْتُبُونَ |
| تَكْتُبِينَنَّ | تَكْتُبِنَّ | تَكْتُبِينَ |
تَكْتُبَانِّ
"O iki əlbəttə yazırlar" tə'kid nunlu muzari fəilin əsli;
تَكْتُبَانِنَّ - تَكْتُبَانِنْنَ
şəklindədir. Göründüyü kimi fəilin sonunda digər misallarda da olduğu kimi 3 nun bir yerə toplanıb. Bu vəziyyətə təval-il əmsal توالى الأمثال deyilir. Bu hal caiz deyil və buna görə birinci nun hazf olunur və təsniyə elifinə birləşən nunun hərəkəsi fət-hadan kəsrəyə dəyişir.
| Əsli | تَكْتُبَانِنَّ |
| Birinci nun hazf olundu | تَكْتُبَانَّ |
| elifə birləşən isə kəsrələndi | تَكْتُبَانِّ |
تَكْتُبُنَّ
"Sizlər əlbəttə yazırsınız" tə'kid nunlu muzari fəilin əsli;
تَكْتُبُونَنَّ - تَكْتُبُونَنْنَ
şəklindədir. Göründüyü kimi fəilin sonunda digər misallarda da olduğu kimi 3 nun bir yerə toplanıb. Bu vəziyyətə təval-il əmsal توالى الأمثال deyilir. Bu hal caiz deyil və buna görə birinci nun hazf olunur və fəil تَكْتُبُونَّ olur. Əsli isə تَكْتُبُونْنَ şəklindədir və cəmi vavı ilə sakin nun arasında ictima-i sakineyn yaranır və cəmi vavı, əvvəlindəki dammə ona işarə etdiyi üçün hazf olunur və fəilimiz تَكْتُبُنَّ olur.
| Əsli | تَكْتُبُونَنَّ |
| Birinci nun hazf olundu | تَكْتُبُونَّ |
| vav hazf olundu | تَكْتُبُنَّ |
تَكْتُبِنَّ
"Sən (qadın) əlbəttə yazırsan" tə'kid nunlu muzari fəilin əsli;
تَكْتُبِينَنَّ - تَكْتُبِينَنْنَ
şəklindədir. Göründüyü kimi fəilin sonunda digər misallarda da olduğu kimi 3 nun bir yerə toplanıb. Bu vəziyyətə təval-il əmsal توالى الأمثال deyilir. Bu hal caiz deyil və buna görə birinci nun hazf olunur və fəil تَكْتُبِينَّ olur. Əsli isə تَكْتُبِينْنَ şəklindədir və ya hərfi ilə sakin nun arasında ictima-i sakineyn yaranır və ya hərfi əvvəlindəki kəsrə ona işarə etdiyi üçün hazf olunur və fəilimiz تَكْتُبِنَّ olur.
| Əsli | تَكْتُبِينَنَّ |
| Birinci nun hazf olundu | تَكْتُبِينَّ |
| ya hazf olundu | تَكْتُبِنَّ |
Cəmi müənnəs nunları ilə muzari fəillər sükun üzərində, yuxarıdakı kimi tə'kid nunları ilə gələn muzari fəillər isə ləfzi və ya təqdiri olaraq birbaşa fət-ha üzərində mebnidir. Qalan hallarda isə mürəbdirlər.
Əmr Fəildəki Mebnilik və Mürəblik
Əmr fəilləri bir qismə görə mebni, bir qismə görə mürəbdir. Mebni deyənlər muzari fəillərin cəzm olunması ilə əlaqələndirdikləri üçün mebni demişlər, məsələn;
| Hali | Əmr Fəili | Cəzmli Fəil | Muzari Fəil |
| Sükun üzərində mebni | أُكْتُبْ | لَمْ تَكْتُبْ | تَكْتُبُ |
| Nunun hazfi üzərində mebni | أُكْتُبَا | لَمْ تَكْتُبَا | تَكْتُبَانِ |
| Nunun hazfi üzərində mebni | أُكْتُبُوا | لَمْ تَكْتُبُوا | تَكْتُبُونَ |
| Nunun hazfi üzərində mebni | أُكْتُبِي | لَمْ تَكْتُبِي | تَكْتُبِينَ |
| Nunun hazfi üzərində mebni | أُكْتُبَا | لَمْ تَكْتُبَا | تَكْتُبَانِ |
| cəmi müənnəsdən mebni | أُكْتُبْنَ | لَمْ تَكْتُبْنَ | تَكْتُبْنَ |
Naqis fəillərdə də belədir;
| İllet hərfinin hazfi üzərində mebni | إِخْشَ | لَمْ تَخْشَ | تَخْشَى |
| أُغْزُ | لَمْ تَغْزُ | تَغْزُو | |
| إِرْمِ | لَمْ تَرْمِ | تَرْمِي |
*Əmr fəillərinə mürəb deyənlər isə əmr lamı ilə məczum olan muzari fəil əsas götürülərək deyilib. Əmr lamı düşür və muzaraat hərfi silinir, sonra lazım olsa vasıl həmzəsi gətirilir. Bu fikri müdafiə edənlər azdır. Birinci fikir daha geniş yayılıb, yəni əmr fəillərinin mebni olması.
İsimlərdəki Mebnilik və Mürəblik
İsimlər irabda məhəll sahibi olduqlarına görə əsasən mürəbdirlər. Bu halda cümlə daxilindəki isimlər müxtəlif məhəllərdə irabın tələbinə görə fərqli əlamətlər alırlar. Bu da mürəb olmalarını zəruri edir. Əks halda bu əlamətlər olmasaydı o isimlərin hansı mövqedə olduğunu bilməzdik. Təbii ki, hər isim mürəb deyil, mebni isimlər də var. Növbəti dərsdə mebni olan isimlərə toxunacağıq.