Bina növləri

Bina növləri dedikdə nəzərdə tutduğumuz mebni sözlərdir. Bu baxımdan 4 növ bina var və bunlar sükun üzrə, fetha üzrə, damme üzrə və cezm üzrə mebni olan sözlərdir. İndi ardıcıllıqla baxaq;

Bina Növləri
sükun üzrə mebni	مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ
fetha üzrə mebni	مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ
damme üzrə mebni	مَبْنِيٌّ عَلَى الضَّمِّ
cezm üzrə mebni	مَبْنِيٌّ عَلَى الْجَزْمِ

مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ

Sükun Üzrə Mebni Sözlər

Sükun üzrə mebniliyin əlaməti ـْ şəklindədir. Bu əlamət isimlərdə, fellərdə və hərflərdə görünür.

İsimdəki Sükun	Feldəki Sükun	Hərfdəki Sükun
كَمْ	أُكْتُبْ	قَدْ
مَنْ	تَكْتُبْنَ	هَلْ

Sonu əyri olan muzari feli əsasında düzələn müfrəd müzekkər müxatəb əmr fellərində sondakı əyri hərflər düşür, bundan başqa əmr fellərinin sonuna cəmi vavı, təsniyə əlifi və müxatəbə ya'sı birləşəndə, yəni səhih əmr fellərində isə sükunun naibi baxımından sondakı nun hərfləri düşür.

Nakıs Əmr Felləri
أُدْعُ	إِخْشَ	إِرْمِ

Sonuna cəmi vavı, təsniyə əlifi və müxatəbə ya'sı birləşən əmr felləri;

Səhih Əmr Felləri
أُكْتُبِي	أُكْتُبُوا	أُكْتُبَا

مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ

Fetha Üzrə Mebni Sözlər

Fetha üzrə mebniliyin əlaməti ـَ şəklindədir. Bu əlamət isimlərdə, fellərdə və hərflərdə görünür.

İsimdəki Fetha	Feldəki Fetha	Hərfdəki Fetha
أَيْنَ	كَتَبَ	سَوْفَ
كَيْفَ	قَالَ	ثُمَّ

Cinsdən hökmü inkar edən lâ ədatının ismi kimi gələn cəmi müənnəs salimlərdəki kəsrə, fethanın naibidir;

لاَ مُهْمَلاَتِ هُنَا

Burada tullantı yoxdur

Təsniyə və cəmi müzekkər salimlərdə isə cins inkar edən lâ-nın ismi olub mebni olduqda ya hərfi fethanın naibi olur;

لاَ عَلِمَيْنِ هُنَا

Burada iki alim yoxdur

لاَ عَالِمِينَ هُنَا

Burada alimlər yoxdur

Fiilə bənzəyən hərflər (hurufun bil-müşebbeheti l-fiil) dediyimiz və ismini nasb, xəbərini ref edən ədatlardan olan və yuxarıdakı misallarda qeyd olunan lâ ədatı ki, özü qarşısındakı ismin hökmünü inkar edir, cəmi müənnəs salim ismini fethalı etməli olduğu halda, cəmi müənnəs salimin quruluşunda olan mənsubluq halında kəsrə aldığı üçün fetha əvəzinə kəsrə alır və biz də o kəsrənin əslində fethanın naibi olduğunu bilirik. Eyni şəkildə ismini nasb edən ədatımız təsniyə ismə təsir etdikdə onu normalda təsniyə elif hərfi ilə oxutmalı olduğu halda, təsniyənin özündə mənsubluq halında o elifin ya hərfinə çevrilməsi səbəbilə elif ya hərfinə çevrilir və biz o ya hərfinin fethanın naibi olduğunu bilirik. Eyni hal cəmi müzekkər salimlərdə də belədir. Cəmi müzekkər salimin nasb əlaməti (əvvəlinə nasb edən ədat gəlsə) cəmi vavı dediyimiz vav hərfi ya hərfinə çevrilir. Normalda nasb əlaməti əsasən fetha ilə olmalı olduğu halda, mənsubluq halında ismin təsiri ilə ya hərfi olur.

مَبْنِيٌّ عَلَى الضَّمِّ

Damme Üzrə Mebni Sözlər

Damme üzrə mebniliyin əlaməti ـُ şəklindədir. Bu əlamət isimlərdə, fellərdə və hərflərdə görünür.

İsimdəki Damme	Feldəki Damme	Hərfdəki Damme
حَيْثُ	نَصَرُوا	مُنْذُ

Münada olan (əvvəlinə nida hərfi gələn) isimlərdə elif dammenin naibidir;

يَا مُحَمَّدَانِ

Ey iki Məhəmməd!

Cəmi müzekkər salimlərdə Münada olan (əvvəlinə nida hərfi gələn) isimlərdə vav dammenin naibidir;

يَا مُحَمَّدُونَ

Ey Məhəmmədlər!

مَبْنِيٌّ عَلَى الْكَسْرِ

Kəsrə Üzrə Mebni Sözlər

Kəsrə üzrə mebniliyin əlaməti ـِ şəklindədir. Bu əlamət isimlərdə və hərflərdə görünür.

İsimdəki kəsrə	Hərfdəki kəsrə
هَؤُلاَءِ	بِ

Bina əlaməti olan kəsrənin naibi yoxdur.