Bəzi Mürəkkəb Ləfəzlər

وَ بَعْضُ الْمَرَكَّبَاتِ؛ وَ هُوَ كُلُّ كَلِمَتَيْنِ لَيْسَتْ إِحْدَيهُمَا عَامِلَةً فِي الْأُخْرَى جُعِلَتَا اِسْمًا وَاحِدًا فَإِنْ كَانَ الثَّانِي صَوْتًا بُنِيَا وَ كُسِرَ الثَّانِي وَ فُتِحَ الْأَوَّلُ، نَحْوُ؛ سِيبَوَيْهِ. وَ إِنْ لَمْ يَكُنْ صَوْتًا بُنِيَ الْأَوَّلُ عَلَى الْفَتْحِ إِنْ كَانَ آخِرُهُ حَرْفًا صَحِيحًا، نَحْوُ؛ بَعْلَبَكَّ وَ حَضْرَمَوْتَ، وَ عَلَى السُّكُونِ إِنْ كَانَ آخِرُهُ حَرْفَ عِلَّةٍ، نَحْوُ؛ مَعْدِيكَرِبَ، وَ أُعْرِبَ الثَّانِي غَيْرَ مُنْصَرِفٍ عَلَى اللُّغَةِ الْفَصِيحَةِ. وَ إِنْ لَمْ تَجْعَلاَ اِسْمًا وَاحِدًا وَ لَكِنْ تَضَمَّنَ الثَّانِي حَرْفًا فَإِنْ لَمْ تَكُنِ الْأُولَى لَفْظَ اثْنَيْنِ بُنِيَا عَلَى الْفَتْحِ إِنْ كَانَ آخِرُهُمَا حَرْفًا صَحِيحًا وَ عَلَى السُّكُونِ إِنْ كَانَ آخِرُهُمَا حَرْفَ عِلَّةٍ، نَحْوُ؛ أَحَدَ عَشَرَ وَ إِحْدَى عَشَرَةَ وَ ثَلاَثَةَ عَشَرَ وَ ثَلاَثَ عَشْرَةَ وَ حَادِيَ عَشَرَ وَ حَادِيَةَ عَشَرَ إِلَى تِسْعَ عَشَرَةَ وَ تَاسِعَةَ عَشَرَةَ وَ نَحْوُ؛ هُوَ جَارِي بَيْتَ بَيْتَ وَ اَلْمَالُ بَيْنَ بَيْنَ. وَ إِنْ كَانَ الْأُولَى لَفْظَ اثْنَيْنِ بُنِيَ الثَّانِي وَ أُعْرِبَ الْأُولَى وَ حُذِفَ نُونُهُ، نَحْوُ؛ جَاءَنِي إِثْنَا عَشَرَ رَجُلاً وَ رَأَيْتُ إِثْنَيْ عَشَرَ رَجُلاً وَ مَرَرْتُ بِإِثْنَيْ عَشَرَ رَجُلاً

وَ بَعْضُ الْمَرَكَّبَاتِ və bəzi mürəkkəb sözlər, وَ هُوَ elə mürəkkəb sözlərdir ki, كُلُّ كَلِمَتَيْنِ bir araya gələn hər iki söz, لَيْسَت deyil, إِحْدَيهُمَا iki sözdən biri, عَامِلَةً təsir edən, فِي الْأُخْرَى digəri üzərində, جُعِلَتَا o iki söz edilmişdir, اِسْمًا وَاحِدًا bir ad kimi, فَإِنْ كَانَ əgər olarsa, الثَّانِي ikinci söz, صَوْتًا səs, بُنِيَا o halda mürəkkəb sözdəki hər iki söz də məbni olur, وَ كُسِرَ الثَّانِي və ikinci söz kəsrə olur, وَ فُتِحَ الْأَوَّلُ və birinci söz fətah olur, نَحْوُ misal; سِيبَوَيْهِ "Sibəveyhi" kimi. وَ إِنْ لَمْ يَكُنْ əgər ikinci söz səs olmasa, بُنِيَ الْأَوَّلُ birinci söz məbni olur, عَلَى الْفَتْحِ fətah üzərinə, إِنْ كَانَ آخِرُهُ əgər birinci sözün sonu olarsa, حَرْفًا صَحِيحًا sağlam bir hərf, نَحْوُ misal; بَعْلَبَكَّ "Baalbək" və حَضْرَمَوْتَ "Hadrəmaut" kimi. وَ عَلَى السُّكُونِ ikinci söz səs olmayan mürəkkəb sözün birinci sözü sukun üzərinə olur, إِنْ كَانَ آخِرُهُ sonu olarsa, حَرْفَ عِلَّةٍ xəstə hərf, نَحْوُ misal; مَعْدِيكَرِبَ "Madi Kerib" kimi. وَ أُعْرِبَ الثَّانِي və ikinci söz mureb olur, غَيْرَ مُنْصَرِفٍ qeyri-munsarif olaraq, عَلَى اللُّغَةِ الْفَصِيحَةِ fasih dilə görə, وَ إِنْ لَمْ تَجْعَلاَ əgər mürəkkəb sözdəki iki söz bir ad kimi edilməzsə, اِسْمًا وَاحِدًا bir ad kimi, وَ لَكِنْ amma, تَضَمَّنَ الثَّانِي ikinci söz əhatə edərsə, حَرْفًا bir hərfi, فَإِنْ لَمْ تَكُنِ الْأُولَى o halda birinci söz olmazsa, لَفْظَ اثْنَيْنِ isnani sözü, بُنِيَا o halda iki söz məbni olur, عَلَى الْفَتْحِ fətah üzərinə, إِنْ كَانَ آخِرُهُمَا əgər iki sözün sonu olarsa, حَرْفًا صَحِيحًا sağlam hərf, وَ عَلَى السُّكُونِ sukun üzərinə olur, إِنْ كَانَ آخِرُهُمَا əgər sonları olarsa, حَرْفَ عِلَّةٍ xəstə hərf, نَحْوُ misal; أَحَدَ عَشَرَ "On bir (kişi)" və إِحْدَى عَشَرَةَ "On bir (qadın)" və ثَلاَثَةَ عَشَرَ "On üç (kişi)" və ثَلاَثَ عَشَرَةَ "On üç (qadın)" və حَادِيَ عَشَرَ "On birinci (kişi)" və حَادِيَةَ عَشَرَ "On birinci (qadın)" və İLƏ –ə qədər, تِسْعَ عَشَرَةَ "On doqquz (qadın)" və تَاسِعَةَ عَشَرَةَ "On doqquzuncu (qadın)" kimi, وَ نَحْوُ və misal; هُوَ جَارِي بَيْتَ بَيْتَ "O mənim qapı qonşumdur" və بَيْنَ بَيْنَ اَلْمَالُ "Mal bununla onun arasında" kimi. وَ إِنْ كَانَ الْأُولَى əgər əvvəlki söz birinci olarsa, لَفْظَ اثْنَيْنِ isnani sözü, بُنِيَ الثَّانِي ikinci söz məbni olur, وَ أُعْرِبَ الْأُولَى və birinci söz mureb olur, وَ حُذِفَ نُونُهُ isnani sözün sonundakı nun silinir, نَحْوُ misal; جَاءَنِي إِثْنَا عَشَرَ رَجُلاً "Mənə 12 adam gəldi" və رَأَيْتُ إِثْنَيْ عَشَرَ رَجُلاً "12 adamı gördüm" və مَرَرْتُ بِإِثْنَيْ عَشَرَ رَجُلاً "12 adama rast gəldim" kimi.

Mətnin Ümumi Mənası: Bəzi mürəkkəb sözlər də lazım olan məbniyy-i arız sözlərdəndir. Mürəkkəb lazım iki sözdən yaranan və birinin digərinə təsir etmədiyi və bir söz kimi qəbul olunan sözlərdir. Mürəkkəb sözdəki iki sözdən ikincisi səs olarsa, o halda hər iki söz də birincisi fətah, ikincisi isə kəsrə üzərinə məbni olur, misal:

سِيبَوَيْهِ

"Sibəveyhi" kimi. Bu mürəkkəb söz bir ad olmadan əvvəl iki sözdən ibarət idi. Birinci söz سِيبْ və ikinci söz isə وَيْهْ sözüdür. سِيبْ sözü farsca "alma" deməkdir və وَيْهْ isə bir səsdir. Bu iki söz, yəni سِيبْ və وَيْهْ birləşdirilib سِيبَوَيْهِ şəklində bir ad olmuşdur. Buna görə birinci söz fətah üzərinə, ikinci söz isə səs olduğuna görə kəsrə üzərinə məbni edilmişdir.

*İki sözdən ibarət olub bir ad olan mürəkkəb sözün ikinci sözü səs olmasa və sonu sağlam hərf olsa, o halda birinci söz fətah üzərinə məbni olur, misal:

بَعْلَبَكَّ

"Baalbək" və,

حَضْرَمَوْتَ

"Hadrəmaut" kimi. Bu mürəkkəb sözlərdən بَعْلَبَكَّ sözü Livanda bir şəhərin adıdır. Bu söz بَعْلَ və بَكَّ sözlərindən ibarətdir. بَعْلَ sözü bir büt adıdır və بَكَّ isə o bütə sitayiş edən adamın adıdır. Bu iki söz birləşdirilib بَعْلَبَكَّ olmuşdur. Göründüyü kimi ikinci söz olan بَكَّ səs olmadığı və sonu sağlam hərf olduğu üçün fətah üzərinə məbni edilmişdir. حَضْرَمَوْتَ sözü isə حَضَرَ və مَوْتْ sözlərindən ibarətdir. حَضَرَ sözü "hazır oldu" mənasında bir keçmiş felidir və مَوْتْ isə "ölüm" deməkdir. حَضَرَ sözündəki ayn ul-fiil yüngüllük üçün sakin edilmişdir və bu iki söz birləşdirilib حَضْرَمَوْتَ olmuşdur. İkinci söz də gördüyünüz kimi sağlam hərf olub səs olmadığı üçün fətah üzərinə məbnidir.

*İki sözdən ibarət olub bir ad olan mürəkkəb sözün birinci sözünün sonu xəstə hərf olarsa, o halda sukun üzərinə məbni olur, misal:

مَعْدِيكَرِبَ

"Madi Kerib" kimi. Bu sözün birinci sözü olan مَعْدِي sözü عَدَى "keçdi, aşdı" keçmiş felindən isim-i məfuldür və ikinci söz olan كَرِبْ isə "qəm, kədər" mənasında bir addır. Bu iki söz birləşərək مَعْدِيكَرِبَ sözünü yaradır və birinci sözün sonunda xəstə hərf olduğu üçün birinci söz sukun üzərinə məbnidir, ikinci söz səs olmadığı və sonu sağlam hərf olduğu üçün fətah üzərinə məbnidir.

*Biri digərinə təsir etməyən və iki sözdən ibarət olan mürəkkəb sözün ikinci sözü səs olmasa, o halda fasih olan fikrə görə birinci sözün sonu sağlamdırsa fətah, xəstədirsə sukun üzərinə məbni olur və bu halda mürəkkəb sözün birinci sözü məbni, ikinci sözü isə qeyri-munsarif olaraq mureb olur, misal:

هَذَا بَعْلَبَكُّ

"Bu Baalbəkdir"

رَأَيْتُ بَعْلَبَكَّ

"Baalbəki gördüm"

مَرَرْتُ بِبَعْلَبَكَّ

"Baalbəkə rast gəldim"

Tərkiblərindəki بَعْلَبَكّ kəlməsi qeyri-münsərif və mürəb edilmişdir. Bu mürəkkəb kəlimə birinci misalda fail olduğu üçün mürəb olan ikinci kəlmədəki بَكّ kəlməsi بَكُّ şəklində gəlmişdir. Nəsb və cərr halında qeyri-münsəriflərin əlaməti fətə olduğu üçün ikinci və üçüncü tərkiblərdə isə بَكّ kəlməsi بَكَّ şəklində gəlmişdir.

*Əgər tərkib olunan iki kəlimə yuxarıdakı misalda olduğu kimi tək bir isim kimi edilməzsə və ikinci kəlimə hərf mənası daşıyarsa və birinci kəlimə də “isnani” kəlməsi olmazsa və birinci və ikinci kəlimənin sonu səhh bir hərf olarsa, o halda hər iki kəlimə də fətə üzərində məbni olur. Əgər hər iki kəlimənin də sonu ilətli bir hərf olarsa, o halda sükun üzərində məbni olurlar, misalları;

Müzəkkər	Müənnəs
أَحَدَ عَشَرَ	إِحْدَى عَشْرَةَ
إِثْنَا عَشَرَ	إِثْنَتَا عَشْرَةَ
ثَلاَثَةَ عَشَرَ	ثَلاَثَ عَشْرَةَ
أَرْبَعَةَ عَشَرَ	أَرْبَعَ عَشْرَةَ
خَمْسَةَ عَشَرَ	خَمْسَ عَشْرَةَ
سِتَّةَ عَشَرَ	سِتَّ عَشْرَةَ
سَبْعَةَ عَشَرَ	سَبْعَ عَشْرَةَ
ثَمَانِيَةَ عَشَرَ	ثَمَانِي عَشْرَةَ
تِسْعَةَ عَشَرَ	تِسْعَ عَشْرَةَ

Sıra sayıları;

Müzəkkər	Müənnəs
حَادِيَ عَشَرَ	حَادِيَةَ عَشْرَةَ
ثَانِيَ عَشَرَ	ثَانِيَةَ عَشْرَةَ
ثَالِثَ عَشَرَ	ثَالِثَةَ عَشْرَةَ
رَابِعَ عَشَرَ	رَابِعَةَ عَشْرَةَ
خَامِسَ عَشَرَ	خَامِسَةَ عَشْرَةَ
سَادِسَ عَشَرَ	سَادِسَةَ عَشْرَةَ
سَابِعَ عَشَرَ	سَابِعَةَ عَشْرَةَ
ثَامِنَ عَشَرَ	ثَامِنَةَ عَشْرَةَ
تَاسِعَ عَشَرَ	تَاسِعَةَ عَشْرَةَ

Digər misal isə belədir;

هُوَ جَارِي بَيْتَ بَيْتَ

“O mənim qapı qonşumdur” və,

اَلْمَالُ بَيْنَ بَيْنَ

“Mal bunun ilə şunun arasındadır” kimi. Bu cümlələrdən birincidəki بَيْتَ بَيْتَ kəlməsində birinci olan بَيْتَ kəlməsi ilâ hərfi cərr mənasını özündə saxlamışdır, bu halda بَيْتَ بَيْتَ kəlməsi belə təqdir edilir;

بَيْتٌ مِنْهُ مُنْتَهٍ إلَى بَيْتٍ مِنِّي

“Onun evi mənim evimə qədər gəlir, sonlanır” kimidir. İkinci cümlədə isə بَيْنَ بَيْنَ kəlməsindəki ikinci بَيْنَ atıf hərflərindən olan vav-ı atıfanın mənasını tazammun edib özündə saxlamışdır. Bu halda بَيْنَ بَيْنَ kəlməsi belə təqdir edilir;

بَيْنَ هَذَا وَ بَيْنَ ذَلِكَ

“Bunun ilə şunun arasında” kimi.

*Əgər tərkib olunan kəlmələrdən birincisi “isnani” kəlməsi olarsa, o halda isnani kəlməsi mürəbdir və sonunda olan nun düşür, ikinci kəlmə isə məbni edilir, misalı;

جَاءَنِي إِثْنَا عَشَرَ رَجُلاً

“Mənə on iki adam gəldi” və,

رَأَيْتُ إِثْنَيْ عَشَرَ رَجُلاً

“On iki adam gördüm” və,

مَرَرْتُ بِإِثْنَيْ عَشَرَ رَجُلاً  

“On iki adama rast gəldim” tərkiblərindəki isnani kəlməsi kimidir.