b. Qiyasi Qeyri-Munsarif
وَ قِيَاسِيٌّ; وَ هُوَ كُلُّ عَلَمٍ عَلَى وَزْنٍ مَخْصُوصٍ بِالْفِعْلِ كَضُرِبَ وَ شَمَّرَ وَ إِنْقَطَعَ وَ إِجْتَمَعَ وَ إِسْتَخْرَجَ، أَوْ فِي أَوَّلِهِ إِحْدَى زَوَائِدِ الْمُضَارِعِ غَيْرَ قَابِلٍ لِلتَّاءِ، نَحْوُ؛ يَزِيدُ وَ يَشْكُرُ، وَ كُلُّ أَفَعَلِ التَّفْضِيلِ وَ الصِّفَةِ، نَحْوُ؛ أَفْضَلُ وَ أَبْيَضُ، وَ كُلُّ اِسْمٍ اَعْجَمِيٍّ أُسْتُعْمِلَ فِي أَوَّلِ نَقْلِهِ إِلَى الْعَرَبِ عَلَمًا وَ هُوَ زَائِدٌ عَلَى الثَّلاَثَةِ أَوْ مُتَحَرِّكُ الْأَوْسَطِ، نَحْوُ؛ قَالُونُ وَ إِبْرَاهِيمُ وَ شَتَرَ، وَ كُلُّ مُؤَنَّثٍ بِالْأَلِفِ مَقْصُورَةً أَوْ مَمْدُودَةً، نَحْوُ؛ حُبْلَى وَ حَمْرَاءُ، وَ كُلُّ عَلَمٍ فِيهِ تَاءُ التَّأْنِيثِ لَفْظًا، نَحْوُ؛ فَاطِمَةُ وَ حَمْزَةُ أَوْ تَقْدِيرًا وَ هُوَ زَائِدٌ عَلَى الثَّلاَثَةِ، نَحْوُ؛ زَيْنَبُ أَوْ مُتَحَرِّكُ الْأَوْسَطِ عَلَمًا لِمُؤَنَّثٍ، نَحْوُ؛ قَدَمُ اِسْمَ إمْرَأَةِ. وَ لَوْ سُمِّيَ بِهِ مُذَكَّرٌ صُرِفَ، وَ لَوْ كَانَ عَلَمُ الْمُؤَنَّثِ ثُلاُثِيًّا سَاكِنَ الْأَوْسَطِ يَجُوزُ صَرْفُهُ وَ مَنْعُهُ، نَحْوُ؛ هِنْدٌ. وَ كُلُّ عَلَمٍ مُرَكَّبٍ مِنِ اسْمَيْنِ لَيْسَ أَحَدُهُمَا عَامِلاً فِي الْآخِرِ وَ لاَ الثَّانِي صَوْتًا وَ لاَ مُتَضَمِّنًا لِمَعْنَى الْحَرْفِ، نَحْوُ؛ بَعْلَبَكُّ وَ خَضْرَمَوْتُ. وَ كُلُّ مَا فِيهِ أَلِفٌ وَ نُونٌ زَائِدَتَانِ عَلَمًا أَوْ وَصْفًا لاَ تَدْخُلُهُ التَّاءُ، نَحْوُ؛ عِمْرَانُ وَ سَكَرَانُ وَ رَحْمَانُ. وَ كُلُّ جَمْعٍ عَلَى فَعَالِلُ أَوْ فَعَالِيلُ، نَحْوُ؛ مَسَاجِدُ وَ مَصَابِيحُ. وَ يَجُوزُ صَرْفُهُ لِضَرُورَةِ الشِّعْرِ أَوْ لِلتَّنَاسُبِ، نَحْوُ؛ سَلاَسِلاً وَ قَوَارِيرًا. وَ كُلُّ مَا لاَ يَنْصَرِفُ إِذَا أُضِيفَ أَوْ دَخَلَهُ لاَمُ التَّعْرِيفِ إِنْصَرَفَ، نَحْوُ؛ مَرَرْتُ بِالْأَحْمَرِ وَ أَحْمَرِنَا
وَ قِيَاسِيٌّ və qiyasi olan qeyri-münsərifə gəldikdə; وَ هُوَ və o qiyasi qeyri-münsərif, كُلُّ عَلَمٍ bütün alim olan isimlərdir, عَلَى وَزْنٍ مَخْصُوصٍ xüsusi bir vəzn üzərində olan, بِالْفِعْلِ fiilə, ضُرِبَ “duribe” və شَمَّرَ “Şemmera” və إِنْقَطَعَ “İnkata’” və إِجْتَمَعَ “İcteme’a” və إِسْتَخْرَجَ “İstehrace”, fiil vəznində olan xüsusi isimlər. أَوْ və ya, فِي أَوَّلِهِ əvvəlində vardır, إِحْدَى زَوَائِدِ الْمُضَارِعِ muzari fiilə əlavə olan hərflərdən biri, غَيْرَ قَابِلٍ qəbul etmədiyi halda, yəni qeyri-kabil olduğu halda, لِلتَّاءِ tə'nis ta'sını, نَحْوُ misalı belədir; يَزِيدُ “Yezid” və يَشْكُرُ “Yeşkuru” kimi. وَ كُلُّ أَفَعَلِ التَّفْضِيلِ və bütün əfal-u təfdil vəznində, yəni أَفْعَلُ vəznində olan hər bir söz, وَ الصِّفَةِ və yenə أَفْعَلُ vəznindəki hər bir sifət üçün; نَحْوُ misalı belədir; أَفْضَلُ “Efdal-ən fəzilətli” və أَبْيَضُ “Ebyad-Ağ olan şey” kimi. وَ كُلُّ اِسْمٍ اَعْجَمِيٍّ və bütün Əcəm, yəni ərəb üçün yad olan isim, أُسْتُعْمِلَ istifadə olunub, فِي أَوَّلِ نَقْلِهِ ərəb dilinə ilk köçürüləndə, إِلَى الْعَرَبِ ərəb dilinə, عَلَمًا alim isim kimi, وَ هُوَ və o yad isim, digər adı ilə ucme olan söz, زَائِدٌ artıqdır, عَلَى الثَّلاَثَةِ üç hərf üzərində, yəni üç hərfdən, أَوْ və ya, مُتَحَرِّكُ الْأَوْسَطِ ortasındakı hərfi hərəkəlidir, نَحْوُ misalı belədir; قَالُونُ “Kalun” və إِبْرَاهِيمُ “İbrahim” və شَتَرَ “Şetera” kimi alim olan ucme “yad” isimlər, وَ كُلُّ مُؤَنَّثٍ بِالْأَلِفِ və elif ilə müənnəs olan bütün isimlər, elə elif ki; مَقْصُورَةً elif-i məqsurə, yəni ى şəklində yazılan qısa elif, أَوْ və ya, مَمْدُودَةً elif-i məmdudə, yəni uzun oxuyan və həmzə ilə yazılan elif, نَحْوُ misalı belədir; حُبْلَى “Hamilə, hamilə qadın” və حَمْرَاءُ “Qırmızı (qadın)”, وَ كُلُّ عَلَمٍ və alim olan bütün isimlər, فِيهِ özündə vardır, تَاءُ التَّأْنِيثِ ta-i tə'nis olan, لَفْظًا ləfz olaraq, yəni tələffüz olunduğu halda, نَحْوُ misalı belədir; فَاطِمَةُ “Fatimə” və حَمْزَةُ “Həmzə” kimi, أَوْ və ya təqdirən, yəni mükəddər olduğu halda, وَ هُوَ زَائِدٌ və elə alim isimlər, زَائِدٌ عَلَى الثَّلاَثَةِ üç hərf üzərindədir, نَحْوُ misalı belədir; زَيْنَبُ “Zeynəb” kimi, أَوْ və ya, مُتَحَرِّكُ الْأَوْسَطِ ortasındakı hərfi hərəkəlidir, عَلَمًا لِمُؤَنَّثٍ bir müənnəsin alim olması halında, نَحْوُ misalı belədir; قَدَمُ “Qədəm” kimi ki bu isim; اِسْمَ إمْرَأَةِ bir qadın adıdır. وَ لَوْ əgər, سُمِّيَ adlandırılsa, بِهِ Qədəm sözü kimi mükəddər ta-i tə'nis olan və ortasındakı hərfi hərəkəli olan üç hərfli bir isimlə adlandırılsa, مُذَكَّرٌ bir kişi üçün adlandırılsa, yəni belə bir isim müzəkkər bir şəxsə ad verilsə, صُرِفَ o halda sarf oluna bilər, yəni münsərif olar, وَ لَوْ كَانَ əgər olsa, عَلَمُ الْمُؤَنَّثِ müənnəsin alimi, ثُلاُثِيًّا üç hərfli bir isim olsa, سَاكِنَ الْأَوْسَطِ bu üç hərfli ismin ortadakı hərfi, yəni 2-ci hərfi də sakit olsa, يَجُوزُ caizdir, صَرْفُهُ وَ مَنْعُهُ sarf olunub münsərif olması və ya sarfdan məhrum olması, yəni qeyri-münsərif olaraq qalması, نَحْوُ misalı; هِنْدٌ “Hind” sözü kimi. وَ كُلُّ عَلَمٍ və bütün alim olan isimlər, مُرَكَّبٍ mürəkkəb, yəni birləşik olan, مِنِ اسْمَيْنِ iki isimdən, لَيْسَ أَحَدُهُمَا o iki isimdən biri deyil, عَامِلاً amil deyil, فِي الْآخِرِ digərində, وَ لاَ الثَّانِي və ikincisi də deyil, صَوْتًا səs, وَ لاَ مُتَضَمِّنًا tazammun edən, yəni saxlayan, لِمَعْنَى الْحَرْفِ hərfin mənasını, نَحْوُ misalı belədir; بَعْلَبَكُّ “Baalbek” və خَضْرَمَوْتُ “Hadramaut” kimi şəhər və bölgə adları, وَ كُلُّ مَا فِيهِ və özündə olan hər bir isim ki, أَلِفٌ وَ نُونٌ elif və nun olan, زَائِدَتَانِ ikisi də, yəni elif və nun əlavə olan, عَلَمًا أَوْ وَصْفًا alim və ya sifət olsun, لاَ تَدْخُلُهُ التَّاءُ belə isimlərə tə'nis ta'sı daxil olmaz, نَحْوُ misalı belədir; عِمْرَانُ “İmran” və سَكَرَانُ “Səkran” və رَحْمَانُ “Rəhman” kimi. وَ كُلُّ جَمْعٍ və bütün cəm isimlər ki; فَعَالِلُ fəalilu, أَوْ və ya, فَعَالِيلُ fəalilu vəznində olan, نَحْوُ misalı belədir; مَسَاجِدُ “Məsacid-məscidlər” və مَصَابِيحُ “Məsabih-lampalar” kimi. وَ يَجُوزُ və caizdir, صَرْفُهُ qeyri-münsərif olan bir ismin münsərif olması, لِضَرُورَةِ الشِّعْرِ şeir zərurətində, أَوْ və ya, لِلتَّنَاسُبِ uyğunluq üçün, نَحْوُ misalı; سَلاَسِلاً “Zəncirlər” və قَوَارِيرًا “Şüşələr” kimi. وَ كُلُّ مَا لاَ يَنْصَرِفُ və bütün qeyri-münsərif isimlər, إِذَا أُضِيفَ izafə olunduqda, yəni muzaf olduqda, أَوْ və ya, دَخَلَهُ ona daxil olduqda, لاَمُ التَّعْرِيفِ lam ut-tarif, yəni elif-lam, إِنْصَرَفَ o zaman sarf olunur, yəni münsərif olurlar, نَحْوُ misalı belədir; مَرَرْتُ بِالْأَحْمَرِ “Qırmızı adama rast gəldim” və مَرَرْتُ بِأَحْمَرِنَا “Qırmızı adamımıza rast gəldim” kimi.
Mətnin Ümumi Mənası: Qiyasi qeyri-münsərifə gəldikdə; hər fiilə məxsus olan vəzn üzərində olan isimdir. Misal;
ضُرِبَ
“duribe” və,
شَمَّرَ
“Şemmera” və,
إِنْقَطَعَ
“İnkata’” və,
إِجْتَمَعَ
“İcteme’a” və,
إِسْتَخْرَجَ
“İstehrace” fiil vəznində olan xüsusi isimlər kimi. Göründüyü kimi hamısı məlum məzi formasında fiillərdir, amma xüsusi isim kimi istifadə olunublar.
*Yaxud müənnəs ta'sını qəbul etməyib əvvəlində, muzari fiillərdə əlavə olan (elif, te, nun və ya) hərflərdən biri olan alim isimlərdir, misal;
يَزِيدُ
“Yezid” və,
يَشْكُرُ
“Yeşkuru” kimi. Göründüyü kimi bu ifadələr muzari feil formasındadır. Lakin xüsusi isim kimi istifadə olunublar.
*Hər ism-i tafdil və sifət-i müşebbehe də qeyri-munsarifdir, misal;
أَفْضَلُ
“Efdalu-ən fəzilətli” və,
أَبْيَضُ
“Ebyad-Ağ olan şey” kimi. Bu ifadələr də أَفْعَلُ vəznində olan ism-i tafdil və sifət olan ifadələrdir. Bu ifadələr də xüsusi isim kimi istifadə olunublar.
*Hər acəm (ərəb üçün xarici dildən gələn) isim, yəni ərəb dilinə ilk keçidində xüsusi isim kimi istifadə olunub və 3 hərfdən çox olub ortası da hərəkəli olan ifadələr qayda üzrə qeyri-munsarifdir, misal;
قَالُونُ
“Kalun” və,
إِبْرَاهِيمُ
“İbrahim” və,
شَتَرَ
“Şetera” kimi xüsusi olan ucme “xarici” isimlər qayda üzrə qeyri-munsarifdir.
*Hər elif-i maksura və ya elif-i memdude ilə müənnəs edilmiş ifadələr də qayda üzrə qeyri-munsarifdir, misal;
حُبْلَى
“Hamilə, hamilə qadın” və,
حَمْرَاءُ
“Qırmızı qadın” kimi.
*Özündə ləfzən ta-i tə'nis olan hər xüsusi isim və ya təqdirən ta-i tə'nis olan və 3 hərfdən çox olan və ya müənnəs xüsusi və ortası hərəkəli olan ifadələr qayda üzrə qeyri-munsarifdir, misal;
فَاطِمَةُ
“Fatimə” və,
حَمْزَةُ
“Həmzə” və,
زَيْنَبُ
“Zeynəb” və,
قَدَمُ
“Kədamu” kimi ki, bu Kədamu ifadəsi bir qadın adıdır.
*Əgər قَدَمُ “Kədamu” kimi bir ifadə müzəkkər üçün adlandırılsa, yəni bir kişiyə ad kimi verilsə munsarif olur. Əgər müənnəs xüsusi olduğu halda ortası sakit olarsa munsarif və ya qeyri-munsarif olmaqda ortaqdır, misal;
هِنْدٌ هِنْدُ
“Hind” ifadəsi kimi.
*Biri digərində amil olmayan iki isimdən tərkib olunmuş və ikinci hissəsi səsə dəlalət etməyən və hərf mənasını da ehtiva etməyən hər xüsusi isim də qayda üzrə qeyri-munsarifdir, misal;
بَعْلَبَكُّ
“Ba'lebəkku” və,
خَضْرَمَوْتُ
“Hadramevtu” kimi şəhər və bölgə adları kimi.
*Özündə elif və nun əlavə olaraq olduğu halda xüsusi olan və ya özünə tə'nis ta'sı daxil olmayıb sifət olan hər ifadə də qayda üzrə qeyri-munsarifdir, misal;
عِمْرَانُ
“İmran” və,
سَكَرَانُ
“Səkeran-Sərxoş” və,
رَحْمَانُ
“Rəhman” kimi. Bu ifadələr فَعْلاَنُ vəznindədir. Əgər bu vəznə gələn bir ifadənin müənnəs vəzni فَعْلاَنَةُ olaraq gələrsə munsarif olur. Məsələn نَدْمَانٌ “Peşman” ifadəsinin müənnəsi فَعْلاَنَةٌ vəznində نَدْمَانَةٌ olaraq gəldiyi üçün munsarifdir. Lakin رَحْمَانُ ifadəsinin müənnəsi فَعْلاَنَةٌ vəznində gəlmir, çünki Allah üçün istifadə olunur.
*فَعَالِلُ və فَعَالِيلُ vəznində gələn hər cəmi isim qeyri-munsarifdir, misal;
مَسَاجِدُ
“Məsacid-məscidlər” və,
مَصَابِيحُ
“Məsabih-lampalar” kimi.
*Bu vəznlərdə gələn və qayda üzrə qeyri-munsarif olan cəmi ifadələr şeir zərurəti (qafiyə üçün) və ya növbəti sözlə uyğunluq üçün munsarif ola bilərlər, bu da tenvin ala bilmələrini və məksur ola bilmələrini göstərir, misal;
سَلاَسِلاً
“Zəncirlər” və,
قَوَارِيرًا
“Şüşələr” kimi. Göründüyü kimi bu ifadələr فَعَالِلُ və فَعَالِيلُ vəznində gələn cəmi olan qeyri-munsarif ifadələrdir.
*Hər qeyri-munsarif olan isim muzaf olduqda və ya lâm ut-tarif aldıqda munsarif olur, misal;
مَرَرْتُ بِالْأَحْمَرِ
“Qırmızı adama rast gəldim” və,
مَرَرْتُ بِأَحْمَرِنَا
“Qırmızı adamımıza rast gəldim” kimi. Normalda أَحْمَرُ ifadəsi أَفْعَلُ vəznində bir sifət-i müşebbehe olub qeyri-munsarifdir, amma ilk misalda elif-lam alaraq, ikinci misalda isə zamirə izafə edilərək munsarif olmuşdur.