2.4 Hazif və Hərflərlə İrab

وَ الرَّابِعُ؛ لاَ يَكُونُ إِلاَّ نَاقِصَ الْإِعْرَابِ وَ هُوَ الْفِعْلُ الْمُضَارِعُ أَلَّذِي إِتَّصَلَ بِآخِرِهِ ضَمِيرٌ مَرْفُوعٌ غَيْرُ النُّونِ، فَرَفْعُهُ بِالنُّونِ وَ نَصْبُهُ وَ جَزْمُهُ بِحَذْفِهِ، نَحْوُ؛ يَضْرِبَانِ وَ لَنْ يَضْرِبَا وَ لَمْ يَضْرِبَا، فَالْمَجْمُوعُ تِسْعَةٌ

وَ الرَّابِعُ Sözün ifadəsinə görə 4 hissədə araşdırılan irabın dördüncüsü, لاَ يَكُونُ olmaz, إِلاَّ yalnız olur نَاقِصَ الْإِعْرَابِ naqis irab olur, وَ هُوَ الْفِعْلُ الْمُضَارِعُ və bu da muzari felində olur, أَلَّذِي elə muzari fel ki, إِتَّصَلَ birləşir, بِآخِرِهِ həmin muzari felin sonuna, ضَمِيرٌ مَرْفُوعٌ merfu bir zamir, غَيْرُ النُّونِ cəmi müənnəs nunu istisna olmaqla, فَرَفْعُهُ belə bir muzari felin ref halı, بِالنُّونِ nun ilədir, وَ نَصْبُهُ وَ جَزْمُهُ və nasb və cezm halı isə, بِحَذْفِهِ sondakı nun hərfinin hazfi ilədir. Qısaca bu əməliyyatlar efal-i hamse adlanan 5 tip muzari felində baş verir. نَحْوُ misalı belədir; يَضْرِبَانِ və لَنْ يَضْرِبَا və لَمْ يَضْرِبَا kimi. فَالْمَجْمُوعُ bu 4 hissədə sayılanlar cəmi olaraq تِسْعَةٌ doqquz ədəddir.

Mətnin Ümumi Mənası: Sözün ifadəsinə görə 4 hissədə araşdırılan irabın dördüncüsü yalnız naqis olan muzari fel olur. Bu muzari felin sonuna merfu bir zamir birləşir, lakin cəmi müənnəs nunu istisna olmaqla bir nundur bu. Belə muzari fellerin ref əlaməti nun ilədir, nasb və cezm əlamətləri isə bu nun hərfinin hazfi ilədir. Söylənənlər efal-i hamse dediyimiz 5 tip muzari felində baş verir. Aşağıdakı cədvəldə baxaq;

Efal-i Hamse	Ref	Nasb	Cezm
يَضْرِبَانِ	يَضْرِبَانِ	لَنْ يَضْرِبَا	لَمْ يَضْرِبَا
يَضْرِبُونَ	يَضْرِبُونَ	لَنْ يَضْرِبُوا	لَمْ يَضْرِبُوا
تَضْرِبَانِ	تَضْرِبَانِ	لَنْ تَضْرِبَا	لَمْ تَضْرِبَا
تَضْرِبُونَ	تَضْرِبُونَ	لَنْ تَضْرِبُوا	لَمْ تَضْرِبُوا
تَضْرِبِينَ	تَضْرِبِينَ	لَنْ تَضْرِبِي	لَمْ تَضْرِبِي

Hazif və Hərəkə ilə İrablanan Fİil	Kəlmələr & İrab Yeri		Ref	Nasb	Cezm
	Nakıs	Əfal-i Xamse	Nun	Nunun Hazfi	Nunun Hazfi