2.3 Hazif və Hərəkə ilə İrab

وَ الثَّالِثُ؛ yalnız tam i'rab olur, və iki hissəyə bölünür, çünki hazf olunan ya hərəkə, ya da hərfdir. Birincisi, axırına zamir qoşulmayan və sağlam olan muzari fildir; onun rafi dammə ilə, nəsbi fəthə ilə, cəzmi isə hərəkənin hazfi ilə olur. Məsələn: يَضْرِبُ, لَنْ يَضْرِبَ və لَمْ يَضْرِبْ. İkincisi, qeyd olunan muzari fildir ki, əgər axırı əlif, vav, ya da ya kimi xəstə hərf olsa, onun rafi dammə ilə, nəsbi fəthə ilə, cəzmi isə axır hərfinin hazfi ilə olur. Məsələn: يَغْزُو, لَنْ يَغْزُوَ və لَمْ يَغْزُ.

وَ الثَّالِثُ - dörd hissədə araşdırılan i'rabın üçüncüsü yalnız tam i'rab olur, çünki hazf olunan şey ya hərəkə, ya da hərfdir və iki hissəyə bölünür. Hər iki hissə muzari fildən ibarətdir. Birinci hissə - axırına zamir qoşulmayan sağlam muzari fildir. Belə sağlam muzari filin rafi amil-i mənəvidən dolayı dammə ilə, nəsbi fəthə ilə, cəzmi isə axır hərfinin hazfi ilə olur. Məsələn:

يَضْرِبُ

Vurur

لَنْ يَضْرِبَ

Vurmayacaq

لَمْ يَضْرِبْ

Vurmadı

Yuxarıdakı muzari feilərdə olduğu kimi. يَضْرِبُ muzari feili əvvəlinə heç bir amil almamışdır və amil-i mənəvidən ötəri dammelidir. لَنْ يَضْرِبَ isə mənsubdur və nəsb əlaməti fətadır. لَمْ يَضْرِبْ isə məczumdur və cəzm əlaməti son hərəkənin hazf olunması ilədir. Damma, fətə və ya kəsrə hazf olunarsa cəzm meydana çıxır.

*İkinci qisim muzari feil isə az öncə bəhs olunan muzari feil kimidir, lakin sonunda illet hərfi varsa, o halda rəf əlaməti amil-i mənəvidən ötəri damma, nəsb əlaməti fətə və cəzm əlaməti isə sonundakı illetli hərfin hazf olunması ilə baş verir, misal;

يَغْزُو

Qazı edir

لَنْ يَغْزُوَ

Qazı etməyəcək

لَمْ يَغْزُ

Qazı etmədi

Muzari feillərində يَغْزُو muzari feili i'lal qaydasından ötəri يَغْزُو gəlmişdir, əslində يَغْزُوُ şəklindədir. Göründüyü kimi əvvəldə bir amil olmadığından amil-i mənəvidən ötəri dammelidir. يَغْزُوُ sözünə nəsb edən bir ədad daxil olunca لَنْ يَغْزُوَ olur və muzari feillərin nəsb əlaməti fətə olduğu üçün son hərəkə fətə olur. يَغْزُوُ sözünə cəzm edən bir ədad daxil olursa, cəzm əlaməti son illetli hərfin hazf olunması olduğu üçün feilimiz لَمْ يَغْزُ olur.

Hərəkə və Hazf ilə İrablanan Feil	Kəlmələr & İrab Yeri		Rəf	Nəsb	Cəzm
	Tam	Səhh Muzari	Damma	Fətə	Hərəkənin Hazfi
		İlletli Muzari	Damma	Fətə	Hərfin Hazfi