2.2 Yalnız Hərflərlə İrab

وَ الثَّانِي; həmçinin, ya tam ə'rabdır üç hərflə, vav ilə ref, əlif ilə nəsb, ya ilə cərr, bu isə ya-i mütəkəllimdən başqa bir şeyə izafə olunan, müfrəd və mükəbbər olan altı isimdir. Ya da naqis ə'rabdır iki hərflə; ya vav ilə ref, ya ilə nəsb və cərr, bu isə cəm müzəkkər salim, "ulu", "işrun" və onun bacılarıdır. Misal: جَاءَنِي مُسْلِمُونَ وَ أُولُو مَالٍ وَ عِشْرُونَ (Müsəlmanlar, mal sahibi və 20 nəfər mənə gəldi), رَأَيْتُ مُسْلِمِينَ وَ أُولِي مَالٍ وَ عِشْرِينَ (Müsəlmanları, mal sahibini və 20 nəfəri gördüm), مَرَرْتُ بِمُسْلِمِينَ وَ أُولِي مَالٍ وَ عِشْرِينَ (Müsəlmanlara, mal sahibinə və 20 nəfərə rast gəldim). Və ya əlif ilə ref, ya ilə nəsb və cərr, bu isə müsnə, "isnən", "kila" zamirə izafə olunmuş formadır. Misal: جَاءَنِي مُسْلِمَانِ وَ اثْنَانِ وَ كِلاَهُمَا (Mənə iki müsəlman, iki nəfər və hər ikisi gəldi), رَأَيْتُ مُسْلِمَيْنِ وَ اثْنَيْنِ وَ كِلَيْهِمَا (İki müsəlmanı, iki nəfəri və hər ikisini gördüm), مَرَرْتُ بِمُسْلِمَيْنِ وَ اثْنَيْنِ وَ كِلَيْهِمَا (İki müsəlmana, iki nəfərə və hər ikisinə rast gəldim).

وَ الثَّانِي İrabın dörd hissədə araşdırılan ikinci növü, həmçinin, yəni əvvəlki dərsdə olduğu kimi, yalnız hərəkələrlə olan ə'rabda olduğu kimi, ya tam ə'rabdır, üç hərflə; vav ilə ref, əlif ilə nəsb, ya ilə cərr. Bu ə'rab əlamətləri ilə ə'rablanan sözlər esma-i sitte, yəni altı isimdir; ya-i mütəkəllimdən başqa bir şeyə izafə olunan, müfrəd və mükəbbər olan. Ya da naqis ə'rabdır, iki hərflə; ya vav ilə ref, ya ilə nəsb və cərr. Bu ə'rab əlamətləri ilə ə'rablanan sözlər cəm müzəkkər salim, "ulu", "işrun" və onun bacıları, yəni 90-a qədər olan saylar. Misal: جَاءَنِي مُسْلِمُونَ وَ أُولُو مَالٍ وَ عِشْرُونَ (Müsəlmanlar, mal sahibi və 20 nəfər mənə gəldi), رَأَيْتُ مُسْلِمِينَ وَ أُولِي مَالٍ وَ عِشْرِينَ (Müsəlmanları, mal sahibini və 20 nəfəri gördüm), مَرَرْتُ بِمُسْلِمِينَ وَ أُولِي مَالٍ وَ عِشْرِينَ (Müsəlmanlara, mal sahibinə və 20 nəfərə rast gəldim). Naqis ə'rabın ikinci variantı olaraq; ya əlif ilə ref, ya ilə nəsb və cərr. Bu ə'rab əlamətləri ilə ə'rablanan sözlər müsnə, "isnən", "kila" zamirə izafə olunmuş formadır. Misal: جَاءَنِي مُسْلِمَانِ وَ اثْنَانِ وَ كِلاَهُمَا (Mənə iki müsəlman, iki nəfər və hər ikisi gəldi), رَأَيْتُ مُسْلِمَيْنِ وَ اثْنَيْنِ وَ كِلَيْهِمَا (İki müsəlmanı, iki nəfəri və hər ikisini gördüm), مَرَرْتُ بِمُسْلِمَيْنِ وَ اثْنَيْنِ وَ كِلَيْهِمَا (İki müsəlmana, iki nəfərə və hər ikisinə rast gəldim).

Mətnin Ümumi Mənası: İrabın dörd hissədə araşdırılan ikinci növü, əvvəlki dərsdə olduğu kimi, ya tam ə'rabdır, ya da naqis ə'rabdır. Tam ə'rabda ref halında vav, nəsb halında əlif, cərr halında ya hərfləri ilə ə'rablanır. Naqis ə'rab isə fərqli olaraq ref halında dammə və ya əlif, nəsb və cərr halında isə ya ilə ə'rablanır.

Tam Ə'rab

Ref halında vav, nəsb halında əlif, cərr halında ya hərfləri ilə olan ə'rabdır. Bu ə'rab əlamətləri ilə ə'rablanan sözlər esma-i sitte adlanan 6 sözdür, cədvəldə baxaq;

Ref	Nəsb	Cərr
أَبُوهُ	أَبُاهُ	أَبِيهِ
أَخُوهُ	أَخُاهُ	أَخِيهِ
حَمُوهَا	حَمَاهَا	حَمِيهَا
هَنُوهُ	هَنَاهَا	هَنِيهَا
فُوهُ	فُوهُ	فِيهِ
ذُو مَالٍ	ذَا مَالٍ	ذِي مَالٍ

Bu sözlər müfrəd olmalıdır, mütəkəllim ya'sına izafə olunmamalıdır və mükəbbər olmalıdır, yəni ism-i tasgir formasında olmamalıdır.

جَاءَ أَبُوهُ

“Onun atası gəldi” və,

رَأَيْتُ أَبَاهُ

“Onun atasını gördüm” və,

مَرَرْتُ بِأَبِيهِ

“Onun atasına rast gəldim” ifadələrində zamirə izafə olunan أَبْ kəlməsi kimi. Birinci nümunədə أَبْ kəlməsi fail olduğu üçün merfudur və ref əlaməti esma-i sittədən olduğu üçün vav ilədir. İkinci nümunədə أَبْ kəlməsi meful olduğu üçün mansubdur və nasb əlaməti esma-i sittədən olduğu üçün elif ilədir. Üçüncü nümunədə isə أَبْ kəlməsi hərfi-cərr ilə mecrurdur və cərr əlaməti esma-i sittədən olduğu üçün ya ilədir.

Nakis İrab

Ref halında vav, nasb və cərr halında isə ya hərfləri ilə baş verən irabdır. Bu hallarda bu irab əlamətləri ilə irablanan kəlmələr cəmi müzekker salim, ulu, işrune və onların qardaşı olan "ukud" saylarıdır, nümunələri;

جَاءَنِي مُسْلِمُونَ وَ أُولُو مَالٍ وَ عِشْرُونَ

“Müsəlmanlar və mal sahibi və 20 nəfər mənə gəldi” və,

رَأَيْتُ مُسْلِمِينَ وَ أُولِي مَالٍ وَ عِشْرِينَ

“Müsəlmanları və mal sahibini və 20 nəfəri gördüm” və

مَرَرْتُ بِمُسْلِمِينَ وَ أُولِي مَالٍ وَ عِشْرِينَ

“Müsəlmanlara və mal sahibinə və 20 nəfərə rast gəldim” ifadələrində مُسْلِمُونَ və أُولُو və عِشْرُونَ kəlmələri ref halında vav, nasb və cərr halında ya ilə irablanan kəlmələrdəndir. Birinci nümunədə bu kəlmələr faildir və ref əlamətləri vav ilədir. İkinci nümunədə mefuldür və nasb əlamətləri ya ilədir. Üçüncü nümunədə mecrurdur və cərr əlamətləri də ya ilədir.

Nakis İrab 2

Ref halında elif, nasb və cərr halında isə ya hərfləri ilə baş verən irabdır. Bu hallarda bu irab əlamətləri ilə irablanan kəlmələr müsenna, yəni ikili formada olan isimlər, iki mənasında “isnani” kəlməsi, hər ikisi mənasında və zamirə izafə olunan müzekkeri “kila” və müənnəsi isə “kilta” olan kəlmələrdir, nümunələri;

جَاءَنِي مُسْلِمَانِ وَ اثْنَانِ وَ كِلاَهُمَا

“Mənə iki müsəlman və iki nəfər və hər ikisi gəldi” və,

رَأَيْتُ مُسْلِمَيْنِ وَ اثْنَيْنِ وَ كِلَيْهِمَا

“İki müsəlmanı və iki nəfəri və hər ikisini gördüm” və,

مَرَرْتُ بِمُسْلِمَيْنِ وَ اثْنَيْنِ وَ كِلَيْهِمَا

“İki müsəlmana və iki nəfərə və hər ikisinə rast gəldim” ifadələrində مُسْلِمَانِ və إِثْنَانِ və zamirə izafə olunan كِلاَ kəlmələri ikili formada olan kəlmələrdir. Bu kəlmələrin ref halında irab əlaməti elif, nasb və cərr halında isə o elif hərfinin ya hərfinə çevrilməsi ilə baş verir. مُسْلِمَانِ və إِثْنَانِ və zamirə izafə olunan كِلاَ kəlməsi birinci cümlədə fail olduğu üçün merfudur və ref əlaməti elif ilədir. İkinci cümlədə meful olduğu üçün mansubdur və nasb əlaməti ya ilədir. Üçüncü cümlədə isə hərfi-cərr ilə mecrurdur və cərr əlaməti də ya ilədir.

Yalnız Hərf ilə İrablanan İsimlər	Kəlmələr & İrab Yeri		Ref	Nasb	Cərr
	Tam	Esma-i Sitte	Vav	Elif	Ya
	Nakis	Cəmi Müzekker Salim	Vav	Ya	Ya
		Müsenna	Elif	Ya	Ya
		İsnani	Elif	Ya	Ya
		Kila	Elif	Ya	Ya