2.1 Yalnız Hərəkə ilə İrab

وَ الْأَوَّلُ؛ İrabın dörd hissəyə bölünən birinci növü, إِمَّا تَامُّ الْإِعْرَابِ tam irabdır, yəni üç hərəkə ilə – dammə ilə (rəf halında), fətə ilə (nəsb halında) və kəsrə ilə (cər halında) olur. Bu irab əlamətlərini alan isimlər müfrəd isim və cəm mükəssər münsərif isimlərdir, məsələn: جَاءَنِي رَجُلٌ وَ رِجَالٌ "Bir adam və adamlar mənə gəldi", رَأَيْتُ رَجُلًا وَ رِجَالاً "Bir adam və adamları gördüm", مَرَرْتُ بِرَجُلٍ وَ رِجَالٍ "Bir adam və adamların yanından keçdim". Ya da نَاقِصُ الْإِعْرَابِ nakis irab olur; iki hərəkə ilə – dammə ilə (rəf halında), kəsrə ilə (nəsb və cər halında). Bu irab əlamətlərini alan isimlər qeyri-münsərif isimlərdir, məsələn: جَاءَنِي أَحْمَدُ "Ahmad mənə gəldi", رَأَيْتُ أَحْمَدَ "Ahmadı gördüm", مَرَرْتُ بِأَحْمَدَ "Ahmadın yanından keçdim". Və ya dammə ilə (rəf halında), kəsrə ilə (nəsb və cər halında) olan irab cəm müənnəs salim isimlərə aiddir, məsələn: جَاءَنِي مُسْلِمَاتٌ "Müsəlman qadınlar mənə gəldi", رَأَيْتُ مُسْلِمَاتٍ "Müsəlman qadınları gördüm", مَرَرْتُ بِمُسْلِمَاتٍ "Müsəlman qadınların yanından keçdim".

وَ الْأَوَّلُ – İrabın dörd hissəyə bölünən birinci növü, إِمَّا تَامُّ الْإِعْرَابِ – tam irabdır, yəni rəf halında dammə, nəsb halında fətə və cər halında kəsrə ilə olur. بِالْحَرَكَاتِ الثَّلاَثِ – bu üç hərəkə ilə, بِالضَّمَّةِ – dammə ilə, رَفْعًا – rəf halında, وَ الْفَتْحَةِ – fətə ilə, نَصْبًا – nəsb halında, وَ الْكَسْرَةِ – kəsrə ilə, جَرًّا – cər halında. Bu irab əlamətlərini alan isimlərə اَلْاِسْمُ الْمُفْرَدِ – müfrəd isim və جَمْعُ الْمُكَسَّرُ – cəm mükəssər isim deyilir, belə müfrəd və cəm mükəssər isimlər الْمُنْصَرِفَانِ – münsərifdirlər, yəni müfrəd münsərif və cəm mükəssər münsərif isimlər. Misal: جَاءَنِي رَجُلٌ وَ رِجَالٌ – "Bir adam və adamlar mənə gəldi", رَأَيْتُ رَجُلًا وَ رِجَالاً – "Bir adam və adamları gördüm", مَرَرْتُ بِرَجُلٍ وَ رِجَالٍ – "Bir adam və adamların yanından keçdim". Ya da نَاقِصُ الْإِعْرَابِ – nakis irab olur; بِالْحَرَكَتَيْنِ – iki hərəkə ilə, بِالضَّمَّةِ – dammə ilə, رَفْعًا – rəf halında, وَ الْكَسْرَةِ – kəsrə ilə, نَصْبًا وَ جَرًّا – nəsb və cər halında. Bu irab əlamətlərini alan isimlərə غَيْرُ الْمُنْصَرِفِ – qeyri-münsərif isimlər deyilir. Qeyri-münsərif isimlər tənvini qəbul etmir və kəsrə almır. Misal: جَاءَنِي أَحْمَدُ – "Ahmad mənə gəldi", رَأَيْتُ أَحْمَدَ – "Ahmadı gördüm", مَرَرْتُ بِأَحْمَدَ – "Ahmadın yanından keçdim". Nakis irabın ikinci növü: وَ إِمَّا بِالضَّمَّةِ – dammə ilə, رَفْعًا – rəf halında, وَ الْكَسْرَةِ – kəsrə ilə, نَصْبًا وَ جَرًّا – nəsb və cər halında. Bu irab əlamətlərini alan isimlər جَمْعُ الْمُؤَنَّثِ – cəm müənnəs isimlərdir, اَلسَّالِمُ – salim olan. Misal: جَاءَنِي مُسْلِمَاتٌ – "Müsəlman qadınlar mənə gəldi", رَأَيْتُ مُسْلِمَاتٍ – "Müsəlman qadınları gördüm", مَرَرْتُ بِمُسْلِمَاتٍ – "Müsəlman qadınların yanından keçdim".

Mətnin Ümumi Mənası: İrabın dörd hissəyə bölünən birinci növü tam irab və ya nakis irabdır. Tam irab dedikdə rəf halında dammə, nəsb halında fətə və cər halında kəsrə alan isimlər nəzərdə tutulur. Nakis irab isə tam irab kimi deyil, nəsb və cər halında yalnız kəsrə, rəf halında isə dammə alan isimlərdir. Göründüyü kimi, tam irab üç hərəkə ilə, nakis irab isə iki hərəkə ilə olur.

Tam İrab

Rəf halında dammə, nəsb halında fətə və cər halında kəsrə ilə olan irabdır. Bu irab əlamətlərini alan isimlər müfrəd münsərif və cəm mükəssər münsərif isimlərdir. Misalları:

جَاءَنِي رَجُلٌ وَ رِجَالٌ

"Bir adam və adamlar mənə gəldi" və,

رَأَيْتُ رَجُلًا وَ رِجَالاً

"Bir adam və adamları gördüm" və,

مَرَرْتُ بِرَجُلٍ وَ رِجَالٍ

"Bir adam və adamların yanından keçdim" ifadələrində müfrəd münsərif olan رَجُل və cəm mükəssər münsərif olan رِجَال sözləri kimi. Bu sözlər birinci cümlədə fail mövqeyindədir və faillər merfu olur. Merfu olmalarının nəticəsində rəf əlaməti ilə irabdan pay alırlar və yuxarıda qeyd olunduğu kimi, bu sözlərin rəf halında irab əlaməti dammədir. İkinci cümlədə məful mövqeyindədir və məfullər mansub olur. Mansub olmalarının nəticəsində nəsb əlaməti ilə irabdan pay alırlar və bu sözlərin nəsb əlaməti fətədir. Üçüncü cümlədə isə hərfi-cər ilə mecrur mövqeyindədir və mecrur olmalarının nəticəsində cər əlaməti ilə irabdan pay alırlar və bu sözlərin cər əlaməti isə kəsrədir.

Nakıs İrab

Rəf halında dammə, nəsb və cər halında isə fətə ilə olan irabdır. Bu irab əlamətlərini alan isim qeyri-münsərif adlanır, yəni tənvini və cəri qəbul etməyən isimdir. Misalları:

جَاءَنِي أَحْمَدُ

“Mənə Əhməd gəldi” və,

رَأَيْتُ أَحْمَدَ

“Əhmədi gördüm” və,

مَرَرْتُ بِأَحْمَدَ

“Əhmədə baş çəkdim” ifadələrində olan أَحْمَدْ kəlməsi feil vəznində olduğuna görə qeyri-münsərif, yəni təsrifatı aparılmayan bir isimdir. Birinci cümlədə أَحْمَدْ kəlməsi faildir və failler merfuatdandır. Merfu olması ref əlaməti ilə irabdan pay almasını tələb edir və qeyri-münsərif olan أَحْمَدْ kəlməsinin ref halı dammə ilədir. İkinci cümlədə أَحْمَدْ kəlməsi məfuldür və məfullər mansubatdandır. Mansub olması nasb əlaməti ilə irabdan pay almasını tələb edir və qeyri-münsərif olan أَحْمَدْ kəlməsinin nasb halı fəthə ilədir. Üçüncü cümlədə isə أَحْمَدْ kəlməsi hərfi-cər ilə məcrur mövqedədir. Məcrur olması cər əlaməti ilə irabdan pay almasını tələb edir və qeyri-münsərif olan أَحْمَدْ kəlməsinin cər əlaməti fəthə ilədir. Çünki qeyri-münsərif isimlər kəsrə almırlar.

Nakıs İrab 2

Ref halında dammə, nasb və cər halında isə kəsrə ilə baş verən irabdır. Bu hallarda bu irab əlamətlərini alan isim cəmi müənnəs salim olan isimdir, misalları;

جَاءَنِي مُسْلِمَاتٌ

“Müsəlman qadınlar mənə gəldi” və,

رَأَيْتُ مُسْلِمَاتٍ

“Müsəlman qadınları gördüm” və,

مَرَرْتُ بِمُسْلِمَاتٍ

“Müsəlman qadınlara baş çəkdim” ifadələrində مُسْلِمَاتْ kəlməsi müfrəd müənnəs salim olan مُسْلِمَةٌ kəlməsinin qaydalı "salim" cəmidir. Birinci cümlədə مُسْلِمَاتْ kəlməsi fail mövqedədir və failler merfuatdandır. Merfu olması ref əlaməti ilə irabdan pay almasını tələb edir və cəmi müənnəs salim olan مُسْلِمَاتْ kəlməsinin ref əlaməti dammə ilədir. İkinci cümlədə مُسْلِمَاتْ kəlməsi məful mövqedədir və məfullər mansubatdandır. Mansub olması nasb əlaməti ilə irabdan pay almasını tələb edir və cəmi müənnəs salim olan مُسْلِمَاتْ kəlməsinin nasb əlaməti kəsrə ilədir. Üçüncü cümlədə isə مُسْلِمَاتْ kəlməsi hərfi-cər ilə məcrur olan bir isimdir. Məcrur olması cər əlaməti ilə irabdan pay almasını tələb edir və cəmi müənnəs salim olan مُسْلِمَاتْ kəlməsinin cər əlaməti kəsrə ilədir.

Yalnız Hərəkə ilə İrablanan İsimlər	Kəlmələr & İrab Yeri		Ref	Nasb	Cər
	Tam	Müfrəd Münsərif	Dammə	Fəthə	Kəsrə
		Cəmi Mükkəsər Münsərif	Dammə	Fəthə	Kəsrə
	Nakıs	Qeyri-Münsərif	Dammə	Fəthə	Fəthə
		Cəmi Müənnəs Salim	Dammə	Kəsrə	Kəsrə