b. Tə'kid-i Mənəvi

وَ مَعْنَوِيٌّ مَخْصُوصٌ بِالْمَعَارِفِ وَ هُوَ نَفْسُهُ وَ عَيْنُهُ وَ كِلاَهُمَا وَ كِلْتَاهُمَا وَ كُلُّهُ وَ أَجْمَعُ وَ أَكْنَعُ وَ أَبْتَعُ وَ أَبْصَعُ، وَ هَذِهِ الثَّلاَثَةُ أَتْبَاعٌ لِأَجْمَعَ وَ لاَ يَتَقَدَّمُ عَلَيْهِ وَ لاَ تُذَكِّرُ بِدُونِهِ فِي الْفَصِيحِ

وَ مَعْنَوِيٌّ tə’kidin ikinci hissəsi mənəvi tə’kiddir. Tə’kid-i mənəvi مَخْصُوصٌ məxsusdur, aiddir; بِالْمَعَارِفِ marifə isimlərə, وَ هُوَ və tə’kid-i mənəvi olan sözlər; نَفْسُهُ və عَيْنُهُ və كِلاَهُمَا və كِلْتَاهُمَا və أَجْمَعُ və أَكْنَعُ və أَبْتَعُ və أَبْصَعُ şəklindədir, وَ هَذِهِ الثَّلاَثَةُ və bu üçü, yəni أَكْنَعُ və أَبْتَعُ və أَبْصَعُ sözləri, أَتْبَاعٌ tabidirlər, لِأَجْمَعَ ecme’u أَجْمَعُ sözünə, وَ لاَ يَتَقَدَّمُ bu üç söz onun, yəni أَجْمَعُ sözünün önünə keçə bilməz, وَ لاَ تُذَكِّرُ və bu üç söz zikr olunmaz, بِدُونِهِ o, yəni أَجْمَعُ olmadan, فِي الْفَصِيحِ fasih istifadəyə görə.

Mətnin Ümumi Mənası: İki hissəyə ayrılan Tə’kidin ikinci hissəsi tə’kid-i mənəvidir. Tə’kid-i Mənəvi; Marifə olan sözlərə məxsus olan tə’kiddir.

Müfrəd	Müsənna	Cəmi
نَفْسٌ	أَنْفُسُ	أَنْفُسُ
عَيْنٌ	أَعْيُنُ	أَعْيُنُ

Nefsun və aynun sözləri müfrəd müzekker sözün tə’kidi olduqda müfrəd müzekker qeyb zamirinə muzaf olurlar, misal:

جَاءَ زَيْدٌ نَفْسُهُ

جَاءَ زَيْدٌ عَيْنُهُ

"Zeydin özü gəldi" və,

جَاءَتْ عَائِشَةُ نَفْسُهَا

جَاءَتْ عَائِشَةُ عَيْنُهَا

"Ayşənin özü gəldi" kimi.

Nefsun və aynun sözləri təsniyə müzekker və ya təsniyə müənnəs olan sözün tə’kidi olduqda enfus və e'yun şəklində cəmi formada təsniyə zamirinə muzaf olaraq gəlir, misal;

جَاءَ زَيْدَانِ أَنْفُسُهُمَا

جَاءَ زَيْدَانِ أَعْيُنُهُمَا

"İki Zeydin özləri gəldi" və,

جَاءَتْ هِنْدَانِ أَنْفُسُهُمَا

جَاءَتْ هِنْدَانِ أَعْيُنُهُمَا

"İki Hindin özləri gəldi" kimidir.

Nefsun və aynun sözləri cəmi müzekker və ya cəmi müənnəs olan sözün tə’kidi olduqda enfus və e'yun şəklində cəmi formada cəmi zamirinə muzaf olaraq gəlir, misal;

جَاءَ زَيْدُونَ أَنْفُسُهُمْ

جَاءَ زَيْدُونَ أَعْيُنُهُمْ

"Zeydlərin özləri gəldi" və,

جَاءَتْ هِنْدَاتُ أَنْفُسُهُنَّ

جَاءَتْ هِنْدَاتُ أَعْيُنُهُنَّ

"Hindlərin özləri gəldi" kimidir.

*Kila sözü təsniyə müzekker olan bir sözün tə’kidi olaraq gəlirsə təsniyə müzekker qeyb zamirinə muzaf olur, misal;

جَاءَ زَيْدَانِ كِلاَهُمَا

"Hər iki Zeyd gəldi" kimi.

*Kilta sözü təsniyə müənnəs olan bir sözün tə’kidi olaraq gəlirsə təsniyə müənnəs qeyb zamirinə muzaf olur, misal;

جَاءَتْ هِنْدَانِ كِلْتَاهُمَا

"Hər iki Hind gəldi" kimi.

*Kullun sözü müfrəd müzekker olan bir sözün tə’kidi olduğu zaman müfrəd müzekker qeyb, müfrəd müənnəs bir sözün tə’kidi olduğu zaman isə müfrəd müənnəs zamirə izafə edilir, misal;

Ref halında;

جَاءَ الْجَيْشُ كُلُّهُ

"Ordu tamamilə gəldi"

قُطِعَتِ الشَّجَرَةُ كُلُّهَا

"Ağac tamamilə kəsildi"

-Nəsb halında;

إِشْتَرَيْتُ الْخُبْزَ كُلَّهُ

"Çörəyin hamısını aldım"

أَخَذْتُ الْوَرْدَةَ كُلَّهَا

"Gülün hamısını aldım"

-Cərr halında;

سَلَّمْتُ عَلَى الطَّالِبِينَ كُلِّهِمْ

"Tələbələrin hamısına salam verdim"

سَلَّمْتُ عَلَى الطَّالِبَاتِ كُلِّهِنَّ

"Qız tələbələrin hamısına salam verdim" kimi.

Müfrəd		Müsənna	Cəmi
Müzekker	أَجْمَعُ	أَجْمَعَانِ	أَجْمَعُونَ
		أَجْمَعَيْنِ	أَجْمَعِينَ
Müənnəs	جَمْعَاءُ	جَمْعَوَانِ	جُمَعُ
		جَمْعَوَيْنِ

Yuxarıdakı cədvəldə olan müfrəd müzəkkər və müənnəs, həmçinin cəmi müzəkkər və müənnəs olan ifadələr adətən mənəvi tə’kid olan كُلٌّ ifadəsindən sonra işlədilir, nümunələri:

جَاءَ الْجَيْشُ كُلُّهُ أَجْمَعُ

"Ordu tamamilə gəldi"

جَاءَ الْقَبِيلَةُ كُلُّهَا جَمْعَاءُ

"Kabilənin hamısı gəldi"

جَاءَ زَيْدُونَ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ

"Zeydlərin hamısı gəldi"

جَاءَتْ هِنْدَاتُ كُلُّهُنَّ جُمَعُ

"Hindlərin hamısı gəldi"

Bəzən də yuxarıdakı cədvəldə olan müfrəd müzəkkər və müənnəs, həmçinin cəmi müzəkkər və müənnəs ifadələr mənəvi tə’kid olan كُلٌّ ifadəsi olmadan işlədilir, nümunəsi:

لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ

"Şübhəsiz onların hamısını azdıracağam Sâd 82"

Müfrəd		Müsənna	Cəmi
Müzəkkər	أَكْتَعُ	أَكْتَعَانِ	أَكْتَعُونَ
		أَكْتَعَيْنِ	أَكْتَعِينَ
Müənnəs	كَتْعَاءُ	كَتْعَوَانِ	كُتَعُ
		كَتْعَوَيْنِ

Müfrəd		Müsənna	Cəmi
Müzəkkər	أَبْتَعُ	أَبْتَعَانِ	أَبْتَعُونَ
		أَبْتَعَيْنِ	أَبْتَعِينَ
Müənnəs	بَتْعَاءُ	بَتْعَوَانِ	بُتَعُ
		بَتْعَوَيْنِ

Müfrəd		Müsənna	Cəmi
Müzəkkər	أَبْصَعُ	أَبْصَعَانِ	أَبْصَعُونَ
		أَبْصَعَيْنِ	أَبْصَعِينَ
Müənnəs	بَصْعَاءُ	بَصْعَوَانِ	بُصَعُ
		بَصْعَوَيْنِ

Yuxarıdakı üç cədvəldə verilən أَكْتَعُ, أَبْتَعُ və أَبْصَعُ ifadələri və digərləri أَجْمَعُ ifadəsinə tabe olur və أَجْمَعُ ifadəsindən önə keçə bilməz və أَجْمَعُ olmadan zikr edilmir. Cümlə içində أَجْمَعُ və digər formaları (müənnəs, təsniyə və ya cəmi) hansı formada olursa, bu üç ifadə də həmin formaya tam tabe olur, nümunələri:

جَاءَ الْجَيْشُ كُلُّهُ أَجْمَعُ أَكْتَعُ

جَاءَ الْجَيْشُ كُلُّهُ أَجْمَعُ أَبْتَعُ

جَاءَ الْجَيْشُ كُلُّهُ أَجْمَعُ أَبْصَعُ

"Ordu tamamilə gəldi"

جَاءَ الْقَبِيلَةُ كُلُّهَا جَمْعَاءُ كَتْعَاءُ

جَاءَ الْقَبِيلَةُ كُلُّهَا جَمْعَاءُ بَتْعَاءُ

جَاءَ الْقَبِيلَةُ كُلُّهَا جَمْعَاءُ بَصْعَاءُ

"Kabilənin hamısı gəldi"

جَاءَ زَيْدُونَ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ أَكْتَعُونَ

جَاءَ زَيْدُونَ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ أَبْتَعُونَ

جَاءَ زَيْدُونَ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ أَبْصَعُونَ

"Zeydlərin hamısı gəldi"

جَاءَتْ هِنْدَاتُ كُلُّهُنَّ جُمَعُ كُتَعُ

جَاءَتْ هِنْدَاتُ كُلُّهُنَّ جُمَعُ بُتَعُ

جَاءَتْ هِنْدَاتُ كُلُّهُنَّ جُمَعُ بُصَعُ

"Hindlərin hamısı gəldi"