B2. Atf-un Nesak
وَ الثَّانِي الْعَطْفُ بِالْحُرُوفِ، وَ هُوَ تَابِعٌ يَتَوَسَّطُ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ مَتْبُوعِهِ أَحَدُ الْحُرُوفِ الْعَشَرَةِ، وَ هِيَ؛ اَلْوَاوُ وَ الْفَاءُ وَ ثُمَّ وَ حَتَّى وَ أَوْ وَ أَمَّا وَ أَمْ وَ لاَ وَ بَلْ وَ لَكِنْ
وَ الثَّانِي ümumilikdə 5 dənə olan mamul-u bit Tebaiyye-nin ikincisi; الْعَطْفُ atıfdır, بِالْحُرُوفِ hərflərlə. Hərflərlə edilən atıfa Atf un-Nesak deyilir. وَ هُو və atf un-nesak, تَابِعٌ bir tabe olur, يَتَوَسَّطُ baş verir, بَيْنَهُ özü ilə, وَ بَيْنَ مَتْبُوعِهِ metbu'u, yəni tabe olduğu söz arasında, أَحَدُ الْحُرُوفِ الْعَشَرَةِ aşağıda sayılan on hərfdən biri ilə; وَ هِيَ və atıf hərfləri; اَلْوَاوُ vav, الْفَاءُ fa, ثُمَّ summe, حَتَّى hatta, أَوْ ev, أَمَّا emma, أَمْ em, لاَ lâ, بَلْ bel, لَكِنْ lakin'dir.
Mətnin Ümumi Mənası: 5 dənə olan mamul-u bit Tebaiyye-nin ikincisi hərflərlə edilən atıf, yəni Atf un-Nesakdır. Atf un-nesak, özü ilə metbu'u arasında baş verən bir tabe olur və aşağıdakı cədvəldə verilən 10 atıf hərfindən biri ilə edilir;
| وَ | فَ | ثُمَّ | حَتَّى | أَمْ |
| إِمَّا | أَوْ | لاَ | بَلْ | لَكِنْ |
وَ
Atıf hərfi olan bu vav hərfi Türk və Fars dillərində də, Ərəb dilində olduğu kimi istifadə olunur.
أَكَلْتُ الطَّعَامَ وَ شَرِبْتُ الْقَهْوَةً
Yemək yedim və qəhvə içdim
إِشْتَرَيْتُ الْقَلَمَ وَ الْمِمْحَةَ
Qələm və pozan aldım
| الْمِمْحَةَ | وَ | الْقَلَمَ | إِشْتَرَيْتُ |
| matuf | atıf hərfi | matufun əleyh | fel+fail |
فَ
Atıf hərfi olan bu fa hərfi, matuf ilə matufun əleyh arasında eyni işin ardıcıl edilməsini bildirir. Yəni matuf söz, matufun əleyh olan sözün etdiyi işi onun ardınca dərhal edir.
رَأَيْتُكَ فَجْئْتُ عِنْدَكَ
Səni gördüm və dərhal yanına gəldim
أَمَنَ أَبُو بَكْرٍ بِاللهِ فَعُمَرَ
Əbu Bəkr Allaha iman etdi, ardınca Ömər də iman etdi
شَرِبْتُ الْقَهْوَةَ فَالْمَاءَ
Qəhvə içdim, dərhal sonra su içdim
| الْمَاءَ | فَ | الْقَهْوَةَ | شَرِبْتُ |
| matuf | atıf hərfi | matufun əleyh | fel+fail |
ثُمَّ
Atıf hərfi olan bu summe hərfi, matuf ilə matufun əleyh arasında ardıcıllıq olduğunu bildirir. Yəni matuf söz, matufun əleyh olan sözün etdiyi işdən sonra əməl edir.
بِعْتُ هَذَا الْبَيْتَ ثُمَّ اشْتَرَيْتُ ذَلِكَ الْبَيْتَ
Bu evi satdım, sonra o evi aldım
أَدْرُسُ الدَّرْسَ ثُمَّ نِمْتُ
Dərs oxudum, sonra yatdım
تَوَضَّأْتُ ثُمَّ صَلَّيْتُ
Dəstəmaz aldım, sonra namaz qıldım
| صَلَّيْتُ | ثُمَّ | تَوَضَّأْتُ |
| matuf | atıf hərfi | matufun əleyh |
Fa atıf hərfi ilə summe atıf hərfi arasındakı fərq: Fa ilə edilən atıfta matuf olan söz matufun əleyh olan sözün etdiyi işi dərhal edir, amma summe ilə zaman baxımından daha sonra edir, dərhal etməz.
حَتَّى
Atıf hərfi olan bu hatta hərfi ilə edilən atf un-nesakda matuf ilə matufun əleyh arasında bir əlaqə olmalıdır. Matuf məqsəd və ya hədəf bildirməlidir. Heç bir zamir bu atıf hərfinin matufu olmamalıdır. Sözdən çox cümləni atf edir.
جَاءَ الطُّلاَّبُ حَتَّى مُعَلِّمُهُمْ إِلَى الْمَدْرَسَةِ
Məktəbə tələbələr, hətta müəllimləri də gəldi
Belə olmaz;
جَاءَ زَيْدٌ حَتَّى أَنَا
Belə demək doğru deyil, əgər belə bir cümlə qurulacaqsa atıf hərfini vav etmək daha məntiqlidir.
كَتَبَ حَتَّى أَرْسَلَ إِلَيْهِ
Yazdı, hətta göndərdi də
| إِلَيْهِ | أَرْسَلَ | حَتَّى | كَتَبَ |
| carr-mecrur | matuf | atıf hərfi | matufun əleyh |
أَوْ
Atıf hərfi olan bu ev hərfi ilə iki şey arasında seçim edilir və ya tərəddüd olunca istifadə olunur. Özündən sonra elif-lamlı bir isim varsa, keçid kəsrə ilə olur.
-Seçim;
هَلْ تَشْرَبُ الشَّايَ أَوِ الْقَهْوَةَ
Çay içirsən, yoxsa qəhvə?
-Tərəddüd;
هَذَا الْبَيْتُ أَوِ الْمَكْتَبَةُ
Bu ya evdir, ya da kitabxanadır
| الْمَكْتَبَةُ | أَوِ | الْبَيْتُ | هَذَا |
| matuf | atıf hərfi | matufun əleyh | işarət ismi |
أَمْ
Atıf hərfi olan bu 'əm' hərfi iki şeydən birini seçmək üçün istifadə olunur. Özündən sonra elif-lamlı bir isim varsa, kəsrəli keçid edilir.
أَ قَائِمٌ أَمْ قَاعِدٌ؟
Ayaqdasan, yoxsa oturursan?
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ ءَاَنْذَرْتَهُمْ اَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ
İnkar edənlərə gəldikdə; Sən onları xəbərdar etsən də, etməsən də onlar üçün eynidir – "inanmazlar". Bəqərə 6
Ayədə "ə ənzərtəhum əm ləm tunzirhum" ifadəsi nəzərə alınanda "Sən onları xəbərdar etdinmi, yoxsa etmədinmi" mənası çıxır. Amma ayəni Azərbaycan dilinə tərcümə edərkən "sən onları xəbərdar etsən də, etməsən də" mənası ilə qarşılaşırıq.
قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ؟ قُلِ اللهُ، قُلْ اَفَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ لَا يَمْلِكُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعًا وَ لَا ضَرًّا، قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمٰى وَ الْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُمَاتُ وَ النُّورُ أَمْ جَعَلُوا لِلّٰهِ شُرَكَاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشَابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ، قُلِ اللّٰهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَ هُوَ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ
"Göylərin və yerin Rəbbi kimdir?" – soruş. "Allahdır" – cavab ver; sonra de ki: "Ondan başqa özlərinə belə fayda və ya zərər verməyə gücü çatmayan qoruyucu bütlərmi seçdiniz?", "Korla görən bərabərdirmi; yaxud qaranlıqla işıq eynidirmi?" – soruş. "Yoxsa Allahın yaratdığı kimi yaradan şəriklər tapdılar və bu iki yaradılış arasındakı oxşarlıqdan dolayı mı çaşdılar?" De ki: "Hər şeyi yaradan Allahdır. O təkdir, qarşısıalınmaz gücə sahibdir." Ra'd 16
إِمَّا
Atıf hərfi olan bu 'imma' hərfi "ya... ya da..." kimi formulda istifadə olunduğu üçün təkrar edilir və bu təkrarda şübhə mənası vardır.
جَاءَ إِمَّا زَيْدٌ وَ إِمَّا عَمْرٌو
Ya Zeyd gəldi, ya da Amr
إِعْمَلْ إِمَّا فِي الْمَكْتَبَةِ وَ إِمَّا فِي الْحَقْلِ
Ya ofisdə işləyin, ya da tarlada işləyin
Bu misallarda istifadə olunan ilk imma edatı izah ifadə edir. İkinci gələn imma isə vav hərfi ilə istifadə olunur. Buna görə ikinci imma atıf hərfi olarsa vav hərfi əlavə olaraq gəlir. Əgər aradakı vav hərfi atıf hərfi kimi qəbul edilərsə, o halda imma edatı təfsilat edatı kimi gəlir. Bu cümlələrdəki 2-ci imma edatı yerinə "ev" və ya "illa" edatı gəlməsi daha uyğun olar.
إِعْمَلْ إِمَّا فِي الْمَكْتَبَةِ أَوْ فِي الْحَقْلِ
Ya ofisdə işləyin, ya da tarlada işləyin
إِمَّا تَقُمْ وَ إِلاَّ فَاذْهَبْ
Ya qalx, ya da get
İmma hərfinə imma-i təfsil də deyilir. İlk edatlar qədər güclü atfiyyəti yoxdur. Daha çox əlavə vav gəldikdə atfa yaxınlaşır mənası.
| عَمْرٌو | إِمَّا | وَ | زَيْدٌ | إِمَّا | جَاءَ |
| matuf | 2.imma | əlavə vav | fail | 1.imma | fiil |
لاَ
Atıf hərfi olan bu 'la' hərfi matufun əleyh olan sözün əməlini matuf olan sözün iştirak etmədiyini ifadə etmək üçün gəlir. Bu edatın atıf olması üçün cümlənin müsbət cümlə olması lazımdır ki, bu 'la' ilə mənfi atıf imkanı yaransın. Əgər mənfi cümlədə mənfi edatla atıf edilsə, matuf olan söz matufun əleyh olan sözə bərabər tutulur. Bir cümlədəki iki mənfi mənadan müsbət məna çıxır. Məsələn, "olmadı deyil" demək "oldu" deməkdir. Cümlənin də müfrəd olması lazımdır.
زَيْدٌ أَبٌ لاَ وَلَدٌ
Zeyd atadır, uşaq deyil
| وَلَدٌ | لاَ | أَبٌ | زَيْدٌ |
| matuf | atıf hərfi | matufun əleyh | müfrəd fail |
Bu edat vav bağlayıcısı ilə istifadə olunduqda "nə ... etdi, nə də ... etdi" kimi formulda ifadə olunur.
لاَ شَرِبَ وَ لاَ أَكَلَ
Nə içdi, nə də yedi
Belə olduqda matuf da matufun əleyhdə mənfi ifadə edir. Bu halda problem yoxdur, çünki fiil fərqlidir. Bu halda atıf hərfi vav olur. İkinci 'la' isə əlavə olur.
بَلْ
Atıf hərfi olan bu 'bel' edatı Azərbaycan dilində "əksinə" mənasında istifadə olunur. Matufun əleyh olan sözün mənasını dəyişir. Yəni "belə deyil, əksinə belə, o deyil bu" kimi məna verir. Özündən sonra elif-lamlı söz varsa, kəsrəli keçid edilir.
جَاءَ زَيْدٌ بَلْ عَمْرٌو
Zeyd deyil, Amr gəldi
| عَمْرٌو | بَلْ | زَيْدٌ | جَاءَ |
| matuf | atıf hərfi | matufun əleyh | fiil |
لاَ تَشْرَبِ الشَّايَ بَلِ الْقَهْوَةَ
Çay deyil, qəhvə iç
لَكِنْ
Atıf hərfi olan bu 'lakin' edatı Azərbaycan dilində istifadə olunan mənada istifadə olunur. Əslində "lakinne" şəklində olub, klassik ərəb dilində lakinne-i muhaffefe adlanır. Mənası istidrak, yəni anlaşmanı gücləndirmək üçün səhv və ya yanlış ifadəni düzəltməkdir. Özündən sonra elif-lamlı isim olarsa, kəsrəli keçid edilir.
مَا جَاءَ زَيْدٌ لَكِنْ عَمْرٌو
Zeyd gəlmədi, lakin Amr gəldi
Bu edat adətən inkar və qadağa mənalı cümlədən və ya sözdən sonra gəlir. Vav ilə istifadə olunduqda, yəni "və lakin" olduğu zaman vav atıf hərfi, lakin isə əlavə hərf olur.
جَاءَ وَ لَكِنْ لَمْ يَذْهَبْ
Gəldi və getmədi