5. Tarif Lâmı və ya Nida Hərfi ilə Marifə

وَ النَّوْعُ الْخَامِسُ الْمُعَرَّفُ بِاللَّامِ سَوَاءٌ كَانَ لِلْعَهْدِ، نَحْوُ؛ جَاءَنِي رَجُلٌ فَاكْرَمْتُ الرَّجُلَ، أَوْ لِلْجِنْسِ، نَحْوُ؛ اَلرَّجُلُ خَيْرٌ مِنَ الْمَرْأَةِ. وَ بِحَرْفِ النِّدَاءِ إِذَا قُصِدَ بِهِ مُعَيَّنٌ، نَحْوُ؛ يَا رَجُلُ

وَ النَّوْعُ الْخَامِسُ Altı növ olan məarifə isimlərin beşinci növü; الْمُعَرَّفُ məarifə olan, yəni məarifə olan söz, بِاللَّامِ lam ilə, سَوَاءٌ fərq etməz, كَانَ o lam ədatının olması, لِلْعَهْدِ əhd üçün, yəni danışan ilə onu dinləyən arasında xaricdə bilinən bir şeyə işarə etmək üçün, نَحْوُ misalı belədir; جَاءَنِي رَجُلٌ فَاكْرَمْتُ الرَّجُلَ "Mənə (hər hansı) bir adam gəldi və mən o adama hörmət etdim" kimi. أَوْ və ya bu lam ədatı; لِلْجِنْسِ cins üçün; نَحْوُ misalı belədir; اَلرَّجُلُ خَيْرٌ مِنَ الْمَرْأَةِ "Kişi qadından daha xeyirlidir" kimi. وَ بِحَرْفِ النِّدَاءِ və nida hərfi ilə məarifə isim; إِذَا قُصِدَ məqsəd olunduqda, بِهِ o münada, yəni ona səslənilən şəxs, مُعَيَّنٌ müəyyən, yəni konkret olan, نَحْوُ misalı belədir; يَا رَجُلُ "Ey adam" kimi.

Mətnin Ümumi Mənası: 6 növ olan məarifə isimlərin beşinci növü lam-i tarif ilə (burada lam-i tarif dedikdə əlif-lam nəzərdə tutulur. Bəzi alimlər fərqli fikirdədirlər, yalnız lam ədatını tarif ədatı sayırlar. Burada biz lam-i tarif dedikdə əlif-lamlı sözü nəzərdə tuturuq) məarifə olan isimdir. Bu lam-i tarif istər əhd üçün, yəni danışan ilə dinləyən arasında bilinən bir şey olsun, istərsə cins üçün olsun, sözü məarifə edir.

Əhdə misal;

جَاءَنِي رَجُلٌ فَاكْرَمْتُ الرَّجُلَ

“Mənə (hər hansı) bir adam gəldi və mən o adama ikram etdim” ifadəsindəki الرَّجُلَ sözündəki əlif-lam kimi. الرَّجُلَ sözünün başındakı əlif-lam, əvvəlcə رَجُلٌ "nekire" (naməlum) sözündən nəzərdə tutularaq gətirilmişdir. Və nekire olan رَجُلٌ sözünü marifə edərək الرَّجُلَ etmişdir.

Cinsə misal;

اَلرَّجُلُ خَيْرٌ مِنَ الْمَرْأَةِ

“Kişi qadından xeyirlidir” ifadəsindəki اَلرَّجُلُ və الْمَرْأَةِ sözləri cinsdir. Bu sözlərdən bütün qadınlar və bütün kişilər nəzərdə tutulur.

Bir qeyd: Ola bilər ki, musannifin dövründə kişilər qadınlardan daha xeyirli idi, bunu bilmirik. O, öz dövrünün cəmiyyətinə görə danışaraq belə bir misal vermişdir deyə düşünürük. Digər tərəfdən, heç bir zaman kişinin qadından daha xeyirli olduğu konkret şəkildə irəli sürülə bilməz. Kimin xeyirli, kimin xeyirsiz olduğunu dünyada müəyyən ölçülərdə cəmiyyət bildirir, axirətdə isə Allah bildirir. Quranda da mömin qadınlarla mömin kişilər bərabərdir, lakin təqva fərqi ortaya çıxar deyilir. Yəni Allah yanında bərabərik, lakin təqva ilə bir-birimizi keçə bilərik. Təqva ilə keçmək tamamilə xeyirin göstəricisidir. Musannifi rəhmətlə anırıq, lakin bu sözün yalnız izhar kitabında bir qrammatik qaydanı izah etməkdən başqa bir məqsəd daşımadığını bildirmək istəyirik.

*Hərf-i nida ilə marifə olunan ismə gəldikdə, əgər nida hərfi ilə onunla müəyyən bir şəxs nəzərdə tutulursa, o isim marifə olur, misal;

يَا رَجُلُ

“Ey adam” ifadəsindəki رَجُلُ sözü kimi. Müəyyən, yəni konkret bir adama yönələrək يَا رَجُلُ “Ey adam” deyilirsə, münada olan رَجُلُ sözü müəyyən olduğu üçün رَجُلُ sözü nida hərfi ilə marifə edilir.