Cəza üzərinə Fa-i cəzaiyyənin daxil olmasının vacibliyi

Əgər cəza cümləsi isim cümləsi olsa, ya keçmiş zaman (mazi) cümləsi olub, qeyri-mutasarrıf olsa, ya da onun mənasında olsa, o zaman mütləq şəkildə cəza cümləsinin əvvəlində zahir və ya gizli "qəd" hərfi, ya da sin, sevfə, lən, mə edatı ilə gələn müzari fiil, ya da əmri, nəhy, sual və dua kimi inşai fiil cümləsi olarsa, cəza cümləsinə "fa-i cəza"nin daxil olması vacibdir. Məsələn; Əgər vursan, onda sən də vurulmuş olarsan. Allah-Təalanın sözündə olduğu kimi; Kim bunu edərsə, onda Allahdan heç bir şey yoxdur. Əgər onlardan xoşunuz gəlməzsə, ola bilər ki, bir şey xoşunuza gəlməz. Əgər köynəyi öndən cırılıbsa, onda (o qadın) doğru deyib. Əgər çətinlik çəkərsinizsə, onda ona başqa biri süd verəcəkdir. Kim İslamdan başqa din axtararsa, onda o din ondan qəbul edilməyəcəkdir. Məsələn; Əgər Zeyd sənə vursa, onda sən də ona vur, ya da ona vurma, ya da ona vuracaqsan? Əgər mənə hörmət etsən, onda Allah sənə rəhm edər.

وَ إِنْ كَانَ və əgər olarsa, الْجَزَاءُ cəza fiili, جُمْلَةً اِسْمِيَّةً isim cümləsi, أَوْ və ya, مَاضِيَةً mazi cümləsi, غَيْرَ مُتَصَرِّفَةً mutasarrıf olmayan, yəni qeyri-munsarif, أَوْ və ya, بِمَعْنَاهُ öz mənasında, فَلاَ بُدَّ o halda qaçılmazdır, حِينَئِذٍ cəzadakı mazi fiil öz mənasında olduqda, مِنْ قَدْ "qəd" hərfindən, ظَاهِرَةً أَوْ مُقَدَّرَةً zahirən və ya gizli şəkildə, أَوْ və ya, مُضَارِعًا müzari fiil, مُقْتَرِنًا birləşmiş olan, بِالسِّينِ sin edatı ilə, أَوْ və ya, سَوْفَ sevfə edatı ilə, أَوْ və ya, لَنْ lən edatı ilə, أَوْ və ya, مَا mə edatı ilə, أَوْ və ya, فِعْلِيَّةً إِنْشَائِيَّةً inşai fiil cümləsi, كَالْأَمْرِيَّةِ əmri kimi, النَّهْيِيَّةِ nəhy kimi, الْإِسْتِفْهَامِيَّةِ sual kimi, الدُّعَائِيَّةِ dua kimi, يَجِبُ vacib olur, دُخُولُ الْفَاءِ fa-i cəzanın daxil olması, فِيهِ belə bir cəza fiilinə, نَحْوُ misal olaraq; إِنْ ضَرَبْتَ فَأَنْتَ مَضْرُوبٌ "Əgər vursan, onda sən də vurulmuş olarsan" kimi, نَحْوُ və yenə misal olaraq; قَوْلِهِ تَعَالَى Allah-Təalanın sözləri kimi; وَ مَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللهِ فِي شَيْئٍ "Kim bunu edərsə, onda Allahdan heç bir şey yoxdur" kimi, فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا "Əgər onlardan xoşunuz gəlməzsə, ola bilər ki, bir şey xoşunuza gəlməz." إِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ "Əgər köynəyi öndən cırılıbsa, onda (o qadın) doğru deyib" və إِنْ تَعَاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْرَى "Əgər çətinlik çəkərsinizsə, onda ona başqa biri süd verəcəkdir" və مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلاَمِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ "Kim İslamdan başqa din axtararsa, onda o din ondan qəbul edilməyəcəkdir" və نَحْوُ və yenə misal olaraq; إِنْ ضَرَبَكَ زَيْدٌ فَإِضْرِبْهُ "Əgər Zeyd sənə vursa, onda sən də ona vur" أَوْ və ya, فَلاَ تَضْرِبْهُ "Onda ona vurma" أَوْ və ya, فَهَلْ تَضْرِبُهُ "Onda ona vuracaqsan?" və إِنْ تُكْرِمْنِي فَيَرْحَمُكَ اللهُ "Əgər mənə hörmət etsən, onda Allah sənə rəhm edər" kimi.

Mətnin Ümumi Mənası: Əgər cəza isim cümləsi və ya qeyri-mutasarrıf mazi və ya onun (mazinin) mənasında olarsa, o zaman mazi fiilin əvvəlinə gizli və ya açıq (zahiri və ya gizli) "qəd" edatı lazımdır. Və ya cəza sin, sevfə, lən və ya mə edatları ilə gələn müzari fiil olarsa, ya da əmri, nəhy, sual və dua kimi inşai cümləsi olarsa, o zaman fa-i cəzanın gəlməsi caizdir, misal:

إِنْ ضَرَبْتَ فَأَنْتَ مَضْرُوبٌ

"Əgər vursan, onda sən də vurulmuş olarsan" ifadəsində أَنْتَ مَضْرُوبٌ cümləsi şərt edatlarından in-i şərtiyyənin cəzası olan bir isim cümləsidir. Cəza isim cümləsi olduğu üçün onun üzərinə fa-i cəzanın daxil olması vacibdir. Buna görə də فَأَنْتَ مَضْرُوبٌ deyilmişdir.

وَ مَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللهِ فِي شَيْئٍ

“Kim bunu edərsə, onda Allahdan ona heç bir şey yoxdur.” Əl-i İmran 28-ci ayədə لَيْسَ مِنَ اللهِ فِي شَيْئٍ cümləsi cəza olan bir keçmiş cümləsidir. Bu keçmiş mənası "leyse" munsarif olmadığı üçün bu cümləyə fa-i cəza daxil olmuşdur.

فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا

“Əgər onlardan xoşunuz gəlməzsə, bir şey sizin xoşunuza gəlməz.” Nisa 19-cu ayədə عَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا cümləsi cəza olan bir keçmiş cümləsidir. عَسَى sözü qeyri-munsarif olduğu üçün bu cümləyə fa-i cəza daxil olmuşdur.

إِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ

“Əgər köynəyi öndən cırılıbsa (o qadın) doğru danışıb.” Yusuf 26-cı ayədə صَدَقَتْ cümləsi cəza olan bir keçmiş cümləsidir. Əvvəlində mükəddər bir قَدْ edatı vardır və təqdiri قَدْ صَدَقَتْ şəklindədir. Bu keçmiş fiil öz mənasında olduğu üçün əvvəlinə fa-i cəza daxil olması vacibdir.

إِنْ تَعَاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْرَى

“Əgər çətinliyə düşsəniz, onu başqa biri əmizdirəcəkdir.” Talaq 6-cı ayədə سَتُرْضِعُ لَهُ أُخْرَى cümləsi müzari cümləsidir və əvvəldə sin edatı olduğu üçün fa-i cəza daxil olmuşdur.

مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلاَمِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ

“Kim islamdan başqa bir din axtararsa, o din ondan əsla qəbul edilməz.” Əl-i İmran 85-ci ayədə لَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ cümləsi müzari cümləsidir və əvvəldə len edatı olduğu üçün fa-i cəza daxil olmuşdur.

إِنْ ضَرَبَكَ زَيْدٌ فَإِضْرِبْهُ

“Əgər Zeyd sənə vursa, onda sən də ona vur.” İdribhu əmri cəza cümləsi olduğu üçün fa-i cəzanın daxil olması vacibdir.

فَلاَ تَضْرِبْهُ

“Onda ona vurma.” La tadribhu cümləsi nehyli cəza cümləsidir və bu səbəbdən fa-i cəza qəbul edir.

فَهَلْ تَضْرِبُهُ

“Onda ona vuracaqsan?” Hal tadribhu istifhamlı cəza cümləsidir və bu səbəbdən fa-i cəza qəbul edir.

إِنْ تُكْرِمْنِي فَيَرْحَمُكَ اللهُ

“Əgər mənə ikram etsən, onda Allah səndən razı olar.” Yerkhamuka Allah cümləsi dua üzərinə dəlalət edən cümlə-i duaidir və bu səbəbdən əvvəlinə fa-i cəzanın gəlməsi vacibdir.