Şərt edatlarının cəzm etdiyi muzari feil

Əgər mücazat kəlməsi şərt və cəza tələb edirsə, əgər hər ikisi müzari fiil olarsa və ya birincisi müzari fiil olub, cəza fiilində 'fa' hərfi olmazsa, müzari fiildə cəzm vacibdir. Əgər birinci fiil (şərt fiili) keçmiş zaman (məzidə) və ikinci fiil (cəza fiili) müzari olarsa, ikinci fiildə həm cəzm, həm də rəf caizdir.

فَإِنْ – əgər; كَانَتِ – müzari fiili cəzm edən ədatlar olarsa; كَلِمَ الْمُجَازَاةِ – mücazat kəlmələri, yəni şərt və cəza üzərinə dəlalət edən kəlmələr olarsa; تقْتَضِي – tələb edən; شَرْطًا وَ جَزَاءً – şərt və cəzanı; فَإِنْ – bu halda əgər; كَانَا – o ikisi (şərt və cəza) olarsa; مُضَارِعَيْنِ – iki müzari fiil; أَوِ – və ya; الْأَوَّلُ – birincisi, yəni yalnız şərt fiili; مُضَارِعًا – müzari fiil olarsa; بِغَيْرِ فَاءٍ – 'fa' olmadan, yəni cəza fiilində 'fa' hərfi daxil olmadan; فَالْجَزْمُ – bu kəlmələrin cəzm əməli; فِي الْمُضَارِعِ – müzari fiildə; وَاجِبٌ – vacibdir; وَ إِنْ كَانَ – və əgər olarsa; الْأَوَّلُ – birincisi, yəni şərt fiili; مَاضِيًا – keçmiş zaman fiili; وَ الثَّانِي – ikincisi, yəni cəza fiili; مُضَارِعًا – müzari fiil; جَازَ – caizdir; الْجَزْمُ وَ الرَّفْعُ – cəzm və rəf əməli; فِي الثَّانِي – ikincidə, yəni cəza fiilində.

Mətnin Ümumi Mənası: Əgər cəzm edən ədatlar şərt və cəza (mücazat kəlmələri) ədatlarıdırsa, bu halda qarşılıq olaraq şərt və cəza tələb edirlər. Şərt və cəzanın hər ikisi müzari fiil olarsa, lakin cəza fiili (yəni ikinci fiil) 'fa'sız müzari fiil olarsa və ya yalnız birinci fiil (şərt fiili) müzari fiil olarsa, bu halda müzari fiildə cəzm vacibdir.

- Şərt və cəza fiillərinin hər ikisi müzari fiil olduğu misal:

إِنْ تَضْرِبْ أَضْرِبْ

"Əgər vursan, mən də vuraram"

- Şərt fiili müzari fiil və cəza fiili keçmiş zaman olduğu misal:

إِنْ تَضْرِبْ ضَرَبْتُكَ

"Əgər vursan, mən də sənə vurarım"

* Əgər şərt fiili, yəni birincisi keçmiş zaman fiili və ikincisi müzari fiil olarsa, bu halda ikinci olan cəza fiilinin həm cəzmi, həm də rəfi caizdir.

- Şərt fiili olan keçmiş zaman fiilindən sonra cəza olaraq vuku tapıb, cəzmli olan müzari fiil misalı:

إِنْ قُمْتَ أَقُمْ

"Əgər qalxsan, qalxaram" ifadəsində إِنْ sözü şərt ədatıdır və قُمْ fiili şərt ədatının cəzm etdiyi, zahirən sükun, təqdirən fətah üzərində məbni olub, şərt fiili olmaq üzrə məhəllən məczumdur. تَ zamiri zahirən fətah üzərində məbni olub, قَامَ fiilinin faili olmaq üzrə məhəllən mərfudur. Fiil və faili birlikdə keçmiş zaman fiil cümləsidir, yəni cümlə-i fiiliyye-i maziyye'dir. Cümlə olaraq irabdan məhəlli yoxdur. أَقُمْ sözü isə şərt ədatının cəza fiili olmaq üzrə zahirən hərəkənin hazfi ilə məczumdur və altında müstətir olan أَنَا zamiri vardır. أَقُمْ fiili və faili birlikdə müzari fiil cümləsidir, yəni cümlə-i fiiliyye-i müzariyye'dir. İrabdan məhəlli yoxdur.

- Şərt fiili olan keçmiş zaman fiilindən sonra cəza olaraq vuku tapıb, rəfli olan müzari fiil misalı:

إِنْ قُمْتَ أَقُومُ

"Əgər qalxsan, qalxaram" ifadəsində إِنْ sözü şərt ədatıdır və قُمْ fiili şərt ədatının cəzm etdiyi, zahirən sükun, təqdirən fətah üzərində məbni olub, şərt fiili olmaq üzrə məhəll...

ən məczumdur. تَ zamiri isə ləfzən fətə üzərə məbni olub قَامَ feilinin faili olmaq üzrə məhəllən mərfudur. Feil, faili ilə birlikdə bir məzi feil cümləsidir, yəni cümlə-i feiliyyə-i məziyyədir. Cümlə olaraq irabdan məhəlli yoxdur. أَقُومُ cəza feili üçün müxtəlif fikirlər vardır; Birinci fikir: أَقُومُ muzari feili ləfzən dammə üzərə mərfu olub in-i şərtiyyənin cəza feilidir. أَقُومُ feilinin faili, altında vacibən müstətir olan أَنَا zamiridir. Feil faili ilə birlikdə muzari feil cümləsidir və irabdan məhəlli yoxdur. Bu fikir İmam-ı Birgəvinin də fikridir, yuxarıda qeyd olunduğu kimi. İkinci fikir: أَقُومُ muzari feili ləfzən dammə üzərə mərfu olub faili isə altında vacibən müstətir olan أَنَا zamiridir. Feil, faili ilə birlikdə muzari feil cümləsidir və irabdan məhəlli yoxdur. Bu cümlə, cümlə-i ibtidaiyyədir və şərt cümləsi üzərinə müqəddəm olmaq niyyətindədir. Cəza feili isə mahzuf olan أَقُمْ feilidir. أَقُمْ feili in-i şərtiyyənin cəzası olmaq üzrə ləfzən məczumdur. Faili altında müstətir أَنَا zamiri yatır. Mahzuf olan أَقُمْ feili faili ilə birlikdə muzari feil cümləsidir və irabdan məhəlli yoxdur. Bu cümlə cəza feilinin olduğu bir cümlədir. Bu halda tərkibin əsli أَقُومُ إِنْ قُمْتَ أَقُمْ şəklindədir. Üçüncü fikir: أَقُومُ muzari feili ləfzən dammə üzərə mərfu olub faili isə altında vacibən müstətir olan أَنَا zamiridir. Feil, faili ilə birlikdə muzari feil cümləsidir və məhəllən mərfudur. Bu cümlə fa-i cəza ilə birlikdə hazf olunan və mübtəda olan أَنَا zamirinin xəbəridir. Mübtəda və xəbərindən ibarət olan isim cümləsi fa-i cəza ilə birlikdə in-i şərtiyyənin cəzası olmaq üzrə məhəllən məczumdur. Bu halda tərkibin təqdiri إِنْ قُمْتَ فَأَنَا أَقُومُ şəklindədir. Qeyd: Şərtin məzi feil və cəzanın da muzari feil olması halında cəza olan muzari feildə rəf əlamətinin caiz olması üçün muzari feilin üzərinə fa-i cəza daxil olmamalıdır. Əgər belə bir muzari feilə üçüncü fikirdəki kimi fa-i cəza daxil olarsa, o halda muzari feilin rəfi vacib olur və özü ilə mərfudan ibarət olan cümlə, mahzuf bir mübtədanın xəbəri olur. Mahzuf mübtəda və xəbərdən ibarət olan isim cümləsi də fa-i cəza ilə birlikdə şərt edatının cəzası olmaq üzrə məhəllən məczum olur. وَ مَنْ عَادَ فَيَنْتَقِمُ مِنْهُ "Kim geri dönərsə, o halda Ondan (Allah) intiqam alar" Maidə 95-ci ayə-i kəriməsində مَنْ ləfzı şərt edatlarından olub ləfzən sükun üzərə məbni və mübtəda olmaq üzrə məhəllən mərfudur. عَادَ məzi feili ləfzən fətə üzərə məbnidir və men-i şərtiyyənin şərt feili olmaq üzrə məhəllən məczumdur. عَادَ feilinin altında cavazen müstətir olan və men-i şərtiyyəyə dönən bir هُوَ zamiri yatır. Feil faili ilə birlikdə məzi feil cümləsidir və məhəllən mərfudur və mübtəda olan men-i şərtiyyənin xəbəridir. فَيَنْتَقِمُ ləfzındakı fa, fa-i cəzaidir. Fa-i cəzaidən sonra men-i şərtiyyəyə raci olan və mübtəda olan müqəddər (yəni belə təqdir olunan) bir هُوَ zamiri vardır. يَنْتَقِمُ ləfzı muzari bir feildir və ləfzən mərfudur və faili isə mahzuf olan اَللهُ ləfz-i cəlalidir. مِنْهُ ləfzındakı مِنْ hərf-i cərdir və ـهُ zamiri isə mahzuf mübtəda və müqəddər olan هُوَ zamirinə raci olub min hərf-i cərinin cər etdiyi bir ləfiz olmaq üzrə məhəllən məcrurdur. Hərf-i cər məcruru ilə birlikdə, yəni مِنْهُ ləfzı يَنْتَقِمُ feilinə təəllüq edir, yəni mütəalliqdir. ـهُ zamiri, mütəalliq olan, yəni ona təəllüq olunan ləfiz olan يَنْتَقِمُ feilinin məfulun bih qeyri-sarih olmaq üzrə məhəllən mənsubdur. يَنْتَقِمُ feili, faili ilə birlikdə muzari feil cümləsidir və mahzuf mübtəda və müqəddər olan هُوَ zamirinin xəbəri olmaq üzrə məhəllən mərfudur. Mübtəda xəbəri ilə birlikdə bir isim cümləsi təşkil edir və bu cümlə fa-i cəza ilə birlikdə məhəllən məczum olub men-i şərtiyyənin cəzasıdır. Bu halda ayə-i kərimənin təqdiri وَ مَنْ عَادَ فَهُوَ يَنْتَقِمُ اللهُ مِنْهُ şəklində olur.