Muzafın-ileyhin hazf olunub muzafın dammə üzərində məbni qalması

وَ إِنْ كَانَ غَايَةً وَ هِيَ الْجِهَاتُ السِّتُّ وَ حَسْبُ وَ لاَ غَيْرُ وَ لَيْسَ غَيْرُ مَنْوِييًّا فِيهَا الْمُضَافُ إِلَيْهِ يُبْنَى عَلَى الضَّمِّ

وَ إِنْ كَانَ və əgər muzafun ileyhi hazf olunmuş muzaf olan söz olarsa, غَايَةً məqsəd olarsa, وَ هِي və ona məqsəd deyilən söz, الْجِهَاتُ السِّتُّ cihet-i sitte, yəni 6 istiqamətdir (sağ, sol, ön, arxa, üst, alt), وَ حَسْبُ və muzafun ileyhi mahzuf olan muzaf "hasbu" sözü olarsa, لاَ غَيْرُ və لَيْسَ və غَيْر və مَنْوِييًّا فِيهَا özlərində niyyət edildiyi halda, الْمُضَافُ إِلَيْهِ mahzuf muzafun ileyh, yəni muzafun ileyhi hazf olunan muzaf eyni zamanda, يُبْنَى mebni olur, عَلَى الضَّمِّ dammə üzərində.

Mətnin Ümumi Mənası: Əgər muzafun ileyhi hazf olunan muzaf məqsəd və leyse, gayru, hasbu və la gayru sözləri olarsa və muzaf da bu sözlərdə niyyət edilmişsə, o zaman muzaf dammə üzərində mebni olur.

Cihet-i Sitte & Altı İstiqamət
Önündə	أَمَامُ
Altında	تَحْتُ
Üstündə	فَوْقُ
Arxasında	خَلْفُ
Önündə	قُدَّامُ
Arxasında	وَرَاءُ
Altında	أَسْفَلُ
Sağında	يَمِينٌ
Solunda	شِمَالٌ

Zərf İsimlər
öncəsində	قَبْلُ
sonrasında	بَعْدُ
altında, kənarında	دُونَُ
öncəsində	أَوَّلُ
üstündə	مِنْ عَلُ
üstündə	مِنْ عَلْوُ

İzafetten ayrılıb, damme üzərinə mebni olunan sözlərə nümunələr

لِلهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ بَعْدُ

“Əmr əvvəldə də, sonra da Allahındır” Rum 4-cü ayəsinin təqdiri;

لِلهِ مِنْ قَبْلِ الْغَلَبِ وَ مِنْ بَعْدِهِ

Bu şəkildə idi. Qaye adlanan isimlərdən olan قَبْلِ və بَعْدِ sözlərinin muzafun ileyhləri olan الْغَلَبِ sözü və هِ zamiri hazf olunub niyyət edildi. Bu səbəbdən قَبْلِ və بَعْدِ sözləri damme üzərinə mebni olaraq مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ بَعْدُ deyildi.

جَلَسْتُ أَمَامُ

“Onun önünə oturdum” ifadəsinin əsli;

جَلَسْتُ أَمَامَهُ

Bu şəkildə idi. Qaye adlanan isimlərdən olan أَمَامَ sözünün muzafun ileyhi olan هُ zamiri hazf olunub niyyət edildi. Bu səbəbdən أَمَامَ sözü damme üzərinə mebni olaraq جَلَسْتُ أَمَامُ deyildi.

قَبَضْتُ عَشْرَةً لَيْسَ غَيْرُ

“Sadəcə on dənə aldım” ifadəsindəki لَيْسَ feil-i nakis feillərdən olub, altında هُوَ "o, yəni alınan şey" zamiri gizlidir. غَيْرُ sözü damme üzərinə mebni olub, mahallen mansubdur və لَيْسَ nakis feilinin xəbəridir. İfadənin əsli لَيْسَ غَيْرَ ذَلِكَ "Bu (alınan şeydən) başqası deyil" kimidir. غَيْرَ sözünün muzafun ileyhi olan ذَلِكَ işarət ismi hazf olunub niyyət edildi. Bu səbəbdən غَيْرَ sözü damme üzərinə mebni olaraq غَيْرُ oldu.

قَبَضْتُ عَشَرَةً لاَ غَيْرُ

“Sadəcə on dənə aldım” ifadəsindəki لاَ edatı nefy-i cins üçün olan bir edatdır. غَيْرُ sözü damme üzərinə mebni olub, nefy-i cins üçün olan لاَ edatının ismi olmaq üzrə mahallen mansubdur. لاَ edatının xəbəri isə mahzuf olan alınmış mənasındakı مَقْبُوضٌ sözüdür. İfadənin əsli; لاَ غَيْرَ ذَلِكَ مَقْبُوضٌ "Bu alınan şeydən başqası" mənasındadır. Burada لاَ nefy-i cins üçün gələn edat, ismi غَيْرَ sözü və xəbəri isə mahzuf مَقْبُوضٌ sözüdür. Xəbər mahzuf ikən ifadə لاَ غَيْرَ ذَلِكَ şəklindədir. Burada غَيْرَ sözü muzaf, ذَلِكَ sözü isə muzafun ileyhtir. Muzafun ileyh hazf olunanda غَيْرَ sözü damme üzərinə mebni olaraq غَيْرُ şəklini aldı.

قَبَضْتُ عَشَرَةً فَحَسْبُ

“Sadəcə on dənə aldım” ifadəsindəki فَحَسْبُ sözündəki fa edatı zaiddir. حَسْبُ sözü "yetər, kifayət" mənasında olub كَافٍ sözü kimidir. حَسْبُ sözü damme üzərinə mebni olub mahallen mansubdur. Xəbəri isə mahzuf olan ذَلِكَ işarət ismidir. İfadənin əsli فَحَسْبِي ذَلِكَ "Bu qədər mənə yetər" şəklindədir. Muzafun ileyh olan ذَلِكَ sözü hazf olunanda حَسْبِ sözü damme üzərinə mebni qalır.

*Bu nümunələrdə vurğulanmaq istənilən, özlərinə "qaye" deyilən isimlərin muzafun ileyhləri hazf olunub niyyət edilərək damme üzərinə mebni qalmalarıdır. Əgər bu sözlər niyyət edilməzsə və muzafun ileyhlər xatırlanmamaq üzrə unudulub hazf olunarsa, o halda bu isimlər mureb olub tenvin alırlar, misal;

رُبَّ بَعْدٍ كَانَ خَيْرًا مِنْ قَبْلٍ

“Bəzən sonralar əvvəllərdən xeyirli olur” kimi. İfadədə بَعْدٍ və قَبْلٍ sözlərinin muzafun ileyhləri bir məna niyyət edilmədən hazf olunub. Nəyin sonrasının və ya nəyin əvvəlinin bir önəmi yoxdur.