Müqəttə İstisna

وَ مُنْقَطِعٌ؛ وَ هُوَ الْمَذْكُورُ بَعْدَهَا غَيْرَ مُخْرَجٍ عَنْ مُتَعَدِّدٍ

مُنْقَطِعٌ müstəsna-i münqəti’; وَ هُوَ və o müstəsna-i münqəti’, الْمَذْكُورُ qeyd olunan, بَعْدَهَا illâ və oxşarlarından sonra, غَيْرَ مُخْرَجٍ çıxarılmamış halda, عَنْ مُتَعَدِّدٍ bir mütəaddiddən

Mətnin Ümumi Mənası: Müstəsnanın ikinci hissəsi müstəsna-i münqəti’dir. Müstəsna-i münqəti’ illâ edatı və ya illâ edatına bənzəyənlərdən sonra qeyd olunan və mütəaddid olan sözlərdən çıxarılmamış sözdür.

جَاءَنِي الْقَوْمُ إِلاَّ حِمَارًا

“Mənə qövm gəldi, amma eşşək istisna (eşşək müstəsna)” ifadəsində حِمَارًا sözü الْقَوْمُ sözündən nəzərdə tutulan qövmün fərdlərindən olmadığı aydındır. Buna görə də حِمَارًا sözünün məna dayanağı, yəni müstəsna minh olan الْقَوْمُ sözünün məna dayanağından müəyyən edilə bilməz. Deməli, حِمَارًا kimi müstəsna olan sözlərə müstəsna-i münqəti’ deyirik. Yəni, özündən istisna olunmayan müstəsnalara müstəsna-i münqəti’ deyirik.

جَاءَنِي الْقَوْمُ إِلاَّ زَيْدًا

“Mənə qövm gəldi, amma Zeyd gəlmədi (Zeyd müstəsna)” ifadəsində زَيْدًا sözü müstəsna, إِلاَّ sözü istisna edatı və الْقَوْمُ sözü isə müstəsna minh (özündən istisna olunan) olan sözdür. الْقَوْمُ sözünün məna dayanağına زَيْدًا sözünün məna dayanağı daxil edilə bilər, yəni Zeyd fərdi olaraq bir qövmün üzvüdür və qövm içindəki insanlardan biri ola bilər. Lakin الْقَوْمُ sözündən Zeydin daxil olmadığı bir toplum nəzərdə tutulub və bu səbəbdən Zeyd sözü müstəsna-i münqəti’dir.