Cümlə-i Haliyyə

وَ تَكُونُ جُمْلَةً خَبَرِيَّةً فَلاَ بُدَّ فِيهَا مِنْ رَابِطٍ وَ هُوَ الضَّمِيرُ فَقَطْ فِي الْمُضَارِعِ الْمُثْبَتِ، نَحْوُ؛ جَاءَنِي زَيْدٌ يَرْكَبُ أَوِ الضَّمِيرُ مَعَ الْوَاوِ أَوِ الْوَاوُ وَحْدَهُ فِي غَيْرِهِ لَكِنَّ الْغَالِبَ فِي الْإِسْمِيَّةِ الْوَاوُ، نَحْوُ؛ جَاءَنِي زَيْدٌ لاَ يَرْكَبُ أَوْ لاَ يَرْكَبُ أَوْ وَ لاَ يَرْكَبُ عَمْرٌو أَوْ رَكِبَ أَوْ وَ رَكِبَ أَوْ وَ رَكِبَ عَمْرٌو أَوْ هُوَ رَاكِبٌ أَوْ وَ هُوَ رَاكِبٌ أَوْ وَ عَمْرٌو رَاكِبٌ

وَ تَكُونُ və hal olur, جُمْلَةً خَبَرِيَّةً xəbər cümləsi, فَلاَ بُدَّ hal, xəbər cümləsi olanda mütləqdir, فِيهَا o xəbər cümləsində, مِنْ رَابِطٍ bir bağlayıcıdan, وَ هُوَ الضَّمِيرُ və o rabit (bağlayıcı) zamirdir, فَقَطْ yalnız, فِي الْمُضَارِعِ müzari fildə, الْمُثْبَتِ müsbət (malum) müzari fildə, نَحْوُ misal belədir; جَاءَنِي زَيْدٌ يَرْكَبُ “Zeyd minici olaraq mənə gəldi” أَوِ və ya, الضَّمِيرُ مَعَ الْوَاوِ vav hərfi ilə birlikdə zamir olur, أَوِ الْوَاوُ وَحْدَهُ və ya təkcə vav olur, فِي غَيْرِهِ müsbət müzari fildən başqa yerlərdə, لَكِنَّ الْغَالِبَ lakin çox vaxt, فِي الْإِسْمِيَّةِ isim cümlələrində, الْوَاوُ vavdır, yəni vav-ı halyyedir, نَحْوُ misal belədir; جَاءَنِي زَيْدٌ لاَ يَرْكَبُ “Minici olmadığı halda Zeyd mənə gəlmədi” və ya جَاءَنِي زَيْدٌ وَ لاَ يَرْكَبُ “Minici olmadığı halda Zeyd mənə gəlmədi” və ya جَاءَنِي زَيْدٌ وَ لاَ يَرْكَبُ عَمْرٌو “Amr minici olmadığı halda Zeyd mənə gəldi” və ya جَاءَنِي زَيْدٌ وَ رَكِبَ “Minici olduğu halda Zeyd mənə gəldi” və ya جَاءَنِي زَيْدٌ وَ رَكِبَ عَمْرٌو “Amr minici olduğu halda Zeyd mənə gəldi” və ya جَاءَنِي زَيْدٌ هُوَ رَاكِبٌ “Zeyd minici olduğu halda mənə gəldi” və ya جَاءَنِي زَيْدٌ وَ هُوَ رَاكِبٌ “Zeyd minici olduğu halda mənə gəldi” və ya جَاءَنِي زَيْدٌ وَ عَمْرٌو رَاكِبٌ “Amr minici olduğu halda Zeyd mənə gəldi” kimi.

Mətnin Ümumi Mənası: Hal bəzən xəbər cümləsi olur. Bu halda cümlə daxilində bir bağlayıcı mütləqdir. Bu bağlayıcı malum müzari fildə yalnız zamir olur, misal;

جَاءَنِي زَيْدٌ يَرْكَبُ

“Zeyd minici olaraq mənə gəldi” ifadəsində يَرْكَبُ müzari fildə fail olan زَيْدٌ sözünə dönən gizli bir هُوَ zamiri var. يَرْكَبُ fildəki gizli zamir ilə birlikdə xəbər cümləsidir və زَيْدٌ sözünün halıdır. Hal olan يَرْكَبُ xəbər cümləsini zil-hal olan زَيْدٌ sözünə bağlayan rabit (bağlayıcı) يَرْكَبُ müzari fildəki هُوَ zamiridir.

*Müsbət müzari fildən başqa hallarda rabit vav ilə birlikdə zamir və ya yalnız vav, ya da yalnız zamir olur. Lakin hal olan isim cümləsində rabit çox vaxt vav olur, misallar;

جَاءَنِي زَيْدٌ لاَ يَرْكَبُ

“Minici olmadığı halda Zeyd mənə gəlmədi” ifadəsində لاَ يَرْكَبُ cümləsi mənfi bir xəbər cümləsidir və زَيْدٌ sözündən haldır. لاَ يَرْكَبُ cümləsini zil-hal olan زَيْدٌ sözünə bağlayan rabit يَرْكَبُ müzari fildəki gizli هُوَ zamiridir.

جَاءَنِي زَيْدٌ وَ لاَ يَرْكَبُ

“Binici olmadığı halda Zeyd mənə gəlmədi” ifadəsində لاَ يَرْكَبُ وَ cümləsi mənfi xəbər cümləsidir və زَيْدٌ sözündən hal’dır. لاَ يَرْكَبُ وَ cümləsini hal sahibi olan زَيْدٌ sözünə bağlayan rabitə يَرْكَبُ muzari felinin altında gizli olan هُوَ zamiridir.

جَاءَنِي زَيْدٌ وَ لاَ يَرْكَبُ عَمْرٌو

“Amr binici olmadığı halda Zeyd mənə gəldi” ifadəsində لاَ يَرْكَبُ عَمْرٌو وَ cümləsi mənfi xəbər cümləsidir və زَيْدٌ sözündən hal’dır. لاَ يَرْكَبُ عَمْرٌو وَ cümləsini hal sahibi olan زَيْدٌ sözünə bağlayan rabitə yalnız وَ vav (vav-ı haliyye) hərfidir.

جَاءَنِي زَيْدٌ رَكِبَ

“Binici olduğu halda Zeyd mənə gəldi” ifadəsində رَكِبَ feli müsbət bir keçmiş feli cümləsidir və زَيْدٌ sözündən hal’dır. رَكِبَ cümləsini hal sahibi olan زَيْدٌ sözünə bağlayan rabitə رَكِبَ keçmiş feli altında gizli olan هُوَ zamiridir.

جَاءَنِي زَيْدٌ وَ رَكِبَ

جَاءَنِي زَيْدٌ وَ رَكِبَ عَمْرٌو

“Amr binici olduğu halda Zeyd mənə gəldi” ifadəsində وَ رَكِبَ عَمْرٌو cümləsini hal sahibi olan زَيْدٌ sözünə bağlayan rabitə yalnız وَ vav (vav-ı haliyye) hərfidir.

جَاءَنِي زَيْدٌ هُوَ رَاكِبٌ

“Zeyd binici olduğu halda mənə gəldi” ifadəsində هُوَ رَاكِبٌ cümləsi isim cümləsidir və زَيْدٌ sözündən hal’dır. هُوَ رَاكِبٌ cümləsini hal sahibi olan زَيْدٌ sözünə bağlayan rabitə yalnız وَ vav (vav-ı haliyye) hərfidir.

جَاءَنِي زَيْدٌ وَ هُوَ رَاكِبٌ

“Zeyd binici olduğu halda mənə gəldi” ifadəsində هُوَ رَاكِبٌ وَ cümləsi isim cümləsidir və زَيْدٌ sözündən hal’dır. هُوَ رَاكِبٌ وَ cümləsini hal sahibi olan زَيْدٌ sözünə bağlayan rabitə هُوَ zamiri ilə وَ vav (vav-ı haliyye) hərfidir.

جَاءَنِي زَيْدٌ وَ عَمْرٌو رَاكِبٌ

“Amr binici olduğu halda Zeyd mənə gəldi” ifadəsində وَ عَمْرٌو رَاكِبٌ cümləsidir və زَيْدٌ sözündən hal’dır. وَ عَمْرٌو رَاكِبٌ cümləsini hal sahibi olan زَيْدٌ sözünə bağlayan rabitə yalnız وَ vav (vav-ı haliyye) hərfidir.