3. Məf'ul-u Fih

وَ الثَّالِثُ الْمَفْعُولُ فِيهِ؛ وَ هُوَ اِسْمُ مَا فُعِلَ فِيهِ مَضْمُونُ عَامِلِهِ مِنْ زَمَانٍ أَوْ مَكَانٍ. وَ شَرْطُ نَصْبِهِ لَفْظًا تَقْدِيرُ فِي. وَ قَدْ مَرَّ شَرْطُ تَقْدِيرِهِ وَ يَجُوزُ تَقْدِيمُهُ عَلَى عَامِلِهِ وَ لَوْ كَانَ مَعْنَى فِعْلٍ وَ يَجُوزُ حَذْفُهُ مُطْلَقًا وَ حَذْفُ عَامِلِهِ لِقَرِينَةٍ

وَ الثَّالِثُ Mansub mamulların on üç növündən üçüncüsü; الْمَفْعُولُ فِيهِ Mef'ul-u Fih'dir. وَ هُوَ və o mef'ul-u fih, اِسْمُ مَا elə bir şeyin adıdır ki; فُعِلَ onda bir əməl edilmişdir, فِيهِ həmin şeydə, مَضْمُونُ mənası, عَامِلِهِ amilinin, مِنْ زَمَانٍ أَوْ مَكَانٍ zaman və ya məkan baxımından. وَ شَرْطُ نَصْبِهِ və mef'ul-u fih'in mansub olması üçün şərt, لَفْظًا söz baxımından, تَقْدِيرُ فِي "fi" hərfi-cərrinin gizli olmasıdır. وَ قَدْ مَرَّ bu mövzu keçmiş dərslərdə izah olunub, شَرْطُ تَقْدِيرِهِ bu "fi" hərfi-cərrinin gizli olması şərti, وَ يَجُوزُ və caizdir, تَقْدِيمُهُ mef'ul-u fih'in amilindən əvvəl gəlməsi, عَلَى عَامِلِهِ amilinin üstünə, وَ لَوْ كَانَ hətta amil fiil mənasında olsa belə, مَعْنَى فِعْلٍ fiil mənası, وَ يَجُوزُ və yenə caizdir, حَذْفُهُ mef'ul-u fih'in silinməsi, مُطْلَقًا heç bir şərt olmadan, وَ حَذْفُ عَامِلِهِ və mef'ul-u fih'in amilinin silinməsi isə, لِقَرِينَةٍ bir dəlil ilə caizdir.

Mətnin Ümumi Mənası: Mansub mamulların 13 növündən üçüncüsü Mef'ul-u Fih'dir. Mef'ul-u Fih, amilinin hadisəsinin (əməl, fiil) baş verdiyi zaman və ya məkanı bildirən isimdir. Mef'ul-u Fih'ə həmçinin "Zərf" də deyilir. Misal:

ضَرَبْتُكَ يَوْمَ الْجُمْعَةِ

"Cümə günü sənə vurdum" kimi. Bu ifadədə يَوْمَ الْجُمْعَةِ sözü mef'ul-u fih və zaman zərfidir. Çünki يَوْمَ الْجُمْعَةِ ifadəsinin göstərdiyi "Cümə günü", amil olan ضَرْبْ fiilinin baş verdiyi zamandır.

*Mef'ul-u Fih'in mansub olması üçün şərt فِي "Fi" hərfi-cərrinin gizli olmasıdır. "Fi" hərfi-cərrinin gizli olması şərti əvvəlki dərslərdə izah olunub.

*Mef'ul-u Fih'in amili, fiil mənasında olsa belə, amilindən əvvəl gəlməsi caizdir, misal:

زَيْدٌ يَوْمَ الْجُمْعَةِ فِي دَارِهِ

Məsələn, “Zeyd cümə günü evindədir”. Bu tərkibdəki يَوْمَ الْجُمْعَةِ ifadəsi məna-i fiildən olan فِي دَارِهِ zərf-i müstəqərrının məf’ulun fih’idir. فِي دَارِهِ “evində” ifadəsi fiil mənasındadır, işarə etdiyi fiil isə əsasən حَصَلَ “baş verdi” kimi fiillərdir.

*Məf’ulun fih’i heç bir qeyd və ya şərt olmadan tam şəkildə hazf etmək caizdir, lakin amilini hazf etmək üçün bir karinə lazımdır, misal:

مَتَى تَذْهَبُ؟

“Nə zaman gedirsən?” sualına cavab olaraq:

يَوْمَ الْجُمْعَةِ

“Cümə günü (gedirəm)” şəklində amili sualdakı karinə səbəbindən hazf edə bilərik. Tərkibin əsli isə:

أَذْهَبُ يَوْمَ الْجُمْعَةِ

“Cümə günü gedirəm” şəklindədir. Sualda ذِهَابْ “getmək” fiilindən bir karinə ortaya qoyulduğu üçün cavab verilərkən bu fiilin təkrarlanmasına ehtiyac yoxdur.

Yuxarıdakı misallar zamanla bağlı idi, yəni zaman zərfləri idi. İndi bir misal da məkan zərfinə verək:

صَلَّيْتُ فِي الْبَيْتِ

“Evdə namaz qıldım” tərkibində صَلَّيْتُ fiil və faildir. Failin fiilinin icra olunduğu məkanı göstərən ifadə isə الْبَيْتِ “ev” sözüdür. Buna görə də الْبَيْتِ ifadəsi məf’ulun fih’dir və məkan zərfidir, fiy hərfi-cərr gəldiyi üçün məcrurdur. Yuxarıda məf’ulun fih’in nəsb olma şərti bu fiy hərfi-cərrin gəlməməsi, amma təqdirən var kimi görünməsi idi. Burada isə fiy hərfi-cərr birbaşa gəlmişdir və fiilin icra olunduğu məkanda olma halını göstərmişdir. الْبَيْتِ ifadəsi fiy hərfi-cərr ilə ləfzən məcrur olduğu kimi صَلَّى fiili səbəbilə də məhəllən mənsubdur.