Fa-i Cəzainin Xəbərə Daxil Olması

Əgər mübtəda 'əmmə' şərtliyindən sonra gələrsə, onun xəbərinə fə hərfinin daxil olması vacibdir, misal; Əmmə Zeyd fə-müntaliq, yalnız şeir zərurəti ilə fə hərfi hazf oluna bilər, şairin sözündə olduğu kimi; Əmmə əl-qitalu la qitalə lədeykum, ya da "qavl" felinin nəzərdə tutulması ilə, Allah-Təalanın ayəsində olduğu kimi; Fə-əmmə əlləzinə isvaddət vücuhuhum ə kəfərtum? Yəni, onlara "kəfərtum?" deyiləcək.

Əgər mübtəda 'əmmə' şərtliyindən sonra gələrsə, onun xəbərinin əvvəlinə fə hərfi daxil olmalıdır, misal: Əmmə Zeyd fə-müntaliq – "Zeydə gəlincə, o gedicidir". Burada Zeyd mübtəda, 'əmmə' şərtliyindən sonra gəlmişdir və buna görə xəbər olan 'müntaliq' sözünün əvvəlinə fə hərfi daxil edilmişdir.

Metnin Toplu Manası: Əgər mübtəda 'əmmə' şərtliyindən sonra gələrsə, onun xəbərinə fə hərfinin daxil olması vacibdir, misal:

أَمَّا زَيْدٌ فَمُنْطَلِقٌ

"Zeydə gəlincə, o gedicidir" ifadəsində Zeyd mübtəda, 'əmmə' şərtliyindən sonra gəlmişdir və buna görə xəbər olan 'müntaliq' sözünün əvvəlinə fə hərfi daxil edilmişdir.

*'Əmmə' şərtliyindən sonra gələn mübtədanın xəbərinin əvvəlinə fə hərfinin gəlməsi vacibdir, lakin bəzi hallarda bu fə hərfi hazf oluna bilər. Bunlar: şeir zərurəti və ya "qavl" sözünün cümlədə gizli olduğu hallardır. Misallar:

أَمَّا الْقِتَالُ لاَ قِتَالَ لَدَيْكُمْ

"Döyüşə gəlincə, sizin yanınızda döyüş yoxdur" kimi. Bu ifadədə 'əmmə' şərtliyidir, 'əl-qital' mübtəda. Mübtəda 'əmmə' şərtliyindən sonra gəldiyinə görə xəbərinin əvvəlinə fə hərfi gözlənilirdi, lakin şeir zərurəti olduğuna görə gəlməyib. 'La' cinsin inkarıdır, 'qital' la-nın ismidir, 'lədeykum' la-nın xəbəridir. 'La' edatı, ismi və xəbəri ilə birlikdə isim cümləsi olub, mübtəda olan 'əl-qital' sözünün xəbəridir.

فَأَمَّا الَّذِينَ إِسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَ كَفَرْتُمْ؟

"Üzləri qaralanlara gəlincə, kafir oldunuzmu?" Ali İmran 106-cı ayəsində 'ə kəfərtum' sözündən əvvəl "qavl" mənası olan 'yuqal' feli nəzərdə tutulduğu üçün fə hərfinin hazf olunması münasib görülmüşdür.

وَ إِنْ كَانَ إِسْمًا مَوْصُولاً بِفِعْلٍ أَوْ ظَرْفٍ أَوْ مَوْصُوفًا بِهِ أَوْ نَكِرَةً مَوْصُوفَةً بِأَحَدِهِمَا أَوْ مُضَافًا إِلَيْهَا أَوْ لَفْظٍ كُلٍّ مُضَافًا إِلَى نَكِرَةٍ مَوْصُوفَةٍ بِمُفْرَدٍ أَوْ غَيْرٍ مَوْصُوفَةٍ أَصْلاً جَازَ دُخُولُ الْفَاءِ فِي خَبَرِهِ

Əgər mübtəda fiil və ya zərf ilə əlaqəli ismi-məvsul olarsa, ya fiil və ya zərf ilə sifətlənmiş ismi-məvsul olarsa, ya fiil və ya zərf ilə sifətlənmiş nekirə ismə muzaf olarsa, ya mübtəda müfrəd ilə sifətlənmiş və ya heç sifətlənməmiş nekirəyə muzaf olan "kullu" sözü olarsa, onun xəbərinə fə hərfi daxil etmək caizdir.

Metnin Toplu Manası: Əgər mübtəda fiil və ya zərf ilə əlaqəli ismi-məvsul olarsa, ya fiil və ya zərf ilə sifətlənmiş ismi-məvsul olarsa, ya fiil və ya zərf ilə sifətlənmiş nekirə ismə muzaf olarsa, ya mübtəda müfrəd ilə sifətlənmiş və ya heç sifətlənməmiş nekirəyə muzaf olan "kullu" sözü olarsa, onun xəbərinə fə hərfi daxil etmək caizdir.

وَ كَذَا إِذَا دَخَلَ عَلَيْهِ إِنَّ وَ أَنَّ وَ لَكِنَّ بِخِلَافِ سَائِرِ نَوَاسِخِ الْمُبْتَدَإِ حَرْفًا كَانَ أَوْ فِعْلاً، نَحْوُ؛ أَلَّذِي يَأْتِينِي أَوْ فِي الدَّارِ فَلَهُ دِرْهَمٌ وَ قَوْلِهِ تَعَالَى؛ قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِي تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاَقِيكُمْ، نَحْوُ؛ رَجُلٌ يَأْتِينِي أَوْ فِي الدَّارِ فَلَهُ دِرْهَمٌ وَ غُلاَمُ رَجُلٍ يَأْتِينِي أَوْ فِي الدَّارِ فَلَهُ دِرْهَمٌ وَ كُلُّ رَجُلٍ عَالِمٍ فَلَهُ دِرْهَمٌ وَ كُلُّ رَجُلٍ فَلَهُ دِرْهَمٌ وَ فِي غَيْرِهَا لاَ يَجُوزُ

وَ كَذَا eyni şəkildədir, إِذَا دَخَلَ عَلَيْهِ əgər mübtədaya daxil olsa, إِنَّ وَ أَنَّ وَ لَكِنَّ inne, enne və lakinne ədatlarından biri, بِخِلَافِ سَائِرِ digərlərinin əksinə olaraq, نَوَاسِخِ الْمُبْتَدَإِ mübtədayı nəsx edən, onun quruluşunu pozan digər ədatların, حَرْفًا كَانَ istər hərf olsun, أَوْ فِعْلاً istər fiil olsun, نَحْوُ misal olaraq; أَلَّذِي يَأْتِينِي فَلَهُ دِرْهَمٌ “Mənə gələn şəxs üçün bir dirhəm vardır” və ya أَلَّذِي فِي الدَّارِ فَلَهُ دِرْهَمٌ “Evdə olan şəxs üçün bir dirhəm vardır” kimi. وَ قَوْلِهِ تَعَالَى; və Allah-Təalanın bu kəlamında olduğu kimi; قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِي تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاَقِيكُمْ “De ki, sizin qaçdığınız ölüm mütləq sizi qarşılayacaqdır” Cumə surəsi, 8-ci ayə. نَحْوُ yenə misal olaraq; رَجُلٌ يَأْتِينِي فَلَهُ دِرْهَمٌ “Mənə gələn adam üçün bir dirhəm vardır” və رَجُلٌ فِي الدَّارِ فَلَهُ دِرْهَمٌ “Evdəki adam üçün bir dirhəm vardır” və غُلاَمُ رَجُلٍ يَأْتِينِي فَلَهُ دِرْهَمٌ “Mənə gələn adamın uşağı üçün bir dirhəm vardır” və غُلاَمُ رَجُلٍ فِي الدَّارِ فَلَهُ دِرْهَمٌ “Evdəki adamın uşağı üçün bir dirhəm vardır” və كُلُّ رَجُلٍ عَالِمٍ فَلَهُ دِرْهَمٌ “Hər alim adam üçün bir dirhəm vardır” və كُلُّ رَجُلٍ فَلَهُ دِرْهَمٌ “Hər adam üçün bir dirhəm vardır” və فِي غَيْرِهَا və qeyd olunan yerlərdən başqa, لاَ يَجُوزُ xəbərin üzərinə fa-nın daxil olması caiz deyil.

Mətnin Ümumi Mənası: Mübtədanın başına inne, enne və lakinne gələndə, hökm yenə belədir. İstər fiil olsun, istər hərf olsun, mübtədanın üzərinə daxil olub onun mübtədalığını aradan qaldıran ədatlar bu üç ədatdan fərqlidir. Misallar;

أَلَّذِي يَأْتِينِي فَلَهُ دِرْهَمٌ

“Mənə gələn şəxs üçün bir dirhəm vardır” və ya,

أَلَّذِي فِي الدَّارِ فَلَهُ دِرْهَمٌ

“Evdə olan şəxs üçün bir dirhəm vardır” kimi.

Allah-Təalanın bu kəlamında olduğu kimi;

قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِي تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاَقِيكُمْ

“De ki, sizin qaçdığınız ölüm mütləq sizi qarşılayacaqdır” Cumə surəsi, 8-ci ayə.

رَجُلٌ يَأْتِينِي فَلَهُ دِرْهَمٌ

“Mənə gələn adam üçün bir dirhəm vardır” və

رَجُلٌ فِي الدَّارِ فَلَهُ دِرْهَمٌ

“Evdəki adam üçün bir dirhəm vardır” və

غُلاَمُ رَجُلٍ يَأْتِينِي فَلَهُ دِرْهَمٌ

“Mənə gələn adamın uşağı üçün bir dirhəm vardır” və

غُلاَمُ رَجُلٍ فِي الدَّارِ فَلَهُ دِرْهَمٌ

“Evdəki adamın uşağı üçün bir dirhəm vardır” və

كُلُّ رَجُلٍ عَالِمٍ فَلَهُ دِرْهَمٌ

“Hər alim adam üçün bir dirhəm vardır” və

كُلُّ رَجُلٍ فَلَهُ دِرْهَمٌ

“Hər adam üçün bir dirhəm vardır” kimi.

Qeyd olunan bu yerlərdən başqa, fa-nın mübtədanın xəbərinə daxil olması caiz deyil.