4. Mübtədanın Xəbəri

وَ الرَّابِعُ؛ خَبَرُ الْمُبْتَدَإِ وَ هُوَ الْمُجَرَّدُ عَنِ الْعَوَامِلِ اللَّفْظِيَّةِ الْمُسْنَدُ بِهِ غَيْرُ الْفِعْلِ وَ مَعْنَاهُ، نَحْوُ؛ قَائِمٌ فِي زَيْدٌ قَائِمٌ. وَ يَجُوزُ تَعَدُّدُهُ، نَحْوُ؛ زَيْدٌ قَائِمٌ قَاعِدٌ. وَ قَدْ يَكُونُ جُمْلَةً اِسْمِيَّةً أَوْ فِعْلِيَّةً فَلاَ بُدَّ مِنْ عَائِدٍ إِلَى الْمُبْتَدَإِ إِنْ لَمْ تَكُنْ خَبَرًا عَنْ ضَمِيرِ الشَّأْنِ، نَحْوُ؛ زَيْدٌ أَبُوهُ قَائِمٌ أَوْ قَامَ أَبُوهُ. وَ يَجُوزُ حَذْفُهُ لِقَرِينَةٍ، نَحْوُ؛ اَلْبُرُّ اَلْكُرُّ بِسِتِّينَ أَيْ مِنْهُ وَ أَصْلُهُ أَنْ يَكُونَ نَكِرَةً وَ قَدْ يَكُونُ مَعْرِفَةً، نَحْوُ؛ اَللهُ إِلَهُنَا. وَ يَجُوزُ حَذْفُهُ عِنْدَ قَرِينَةٍ، نَحْوُ؛ زَيْدٌ، لِمَنْ قَالَ؛ أَ زَيْدٌ قَائِمٌ أَمْ عَمْرٌو؟

وَ الرَّابِعُ və 9 dənə olan mamul-u merfunun dördüncüsü; خَبَرُ الْمُبْتَدَإِ mübtəda olan sözün xəbəri, وَ هُوَ və o xəbər, الْمُجَرَّدُ amillərdən, اللَّفْظِيَّةِ söz amillərindən təmiz olan, الْمُسْنَدُ بِهِ başqasına isnad olunan, غَيْرُ الْفِعْلِ fiil olmayan, وَ مَعْنَاهُ və fiil mənasında olmayan, NƏHْV misalı belədir; قَائِمٌ "Ayaqdadır" sözü kimi, Fİ bu tərkibdə; زَيْدٌ قَائِمٌ "Zeyd ayaqdadır". وَ يَجُوزُ və caizdir, تَعَدُّدُهُ xəbərin bir neçə olması, NƏHْV misalı belədir; زَيْدٌ قَائِمٌ قَاعِدٌ "Zeyd ayaqdadır, oturandır" kimi. وَ قَدْ يَكُونُ və bəzən o mübtədanın xəbəri olur, جُمْلَةً اِسْمِيَّةً isim cümləsi, أَوْ فِعْلِيَّةً ya fiil cümləsi, فَلاَ بُدَّ amma bu qaçılmazdır, مِنْ عَائِدٍ mübtədəyə bağlayan bir aid söz olmalıdır, إِلَى الْمُبْتَدَإِ mübtədəyə, إِنْ لَمْ تَكُنْ əgər mübtədanın xəbəri cümlə deyilsə, خَبَرًا xəbərdirsə, عَنْ ضَمِيرِ الشَّأْنِ hal zamirindən, NƏHْV misalı belədir; زَيْدٌ أَبُوهُ قَائِمٌ "Zeyd, atası ayaqda olandır" tərkibindəki أَبُوهُ قَائِمٌ isim cümləsi kimi, ya da زَيْدٌ أَبُوهُ قَامَ "Zeyd, atası ayağa qalxdı" tərkibindəki أَبُوهُ قَامَ fiil cümləsi kimi. وَ يَجُوزُ və caizdir, حَذْفُهُ mübtədanın xəbərinin hazfi, لِقَرِينَةٍ bir karinə olduqda, NƏHْV misalı belədir; اَلْبُرُّ اَلْكُرُّ بِسِتِّينَ "Bir ölçek buğday 60-dir (dirhəm)" tərkibindəki اَلْكُرُّ بِسِتِّينَ cümləsi kimi. أَيْ yəni, مِنْهُ buğdaydan, وَ أَصْلُهُ və xəbərin əsli, أَنْ يَكُونَ olmasıdır, نَكِرَةً nekirə, وَ قَدْ يَكُونُ və bəzən olur, مَعْرِفَةً marifə, NƏHْV misalı belədir; اَللهُ إِلَهُنَا "Allah, bizim ilahımızdır" tərkibindəki إِلَهُ sözü kimi. وَ يَجُوزُ və yenə caizdir, حَذْفُهُ xəbərin hazfi, عِنْدَ قَرِينَةٍ karinə olduqda, NƏHْV misalı belədir; زَيْدٌ "Zeyd" kimi, لِمَنْ قَالَ belə deyən üçün; أَ زَيْدٌ قَائِمٌ أَمْ عَمْرٌو؟ "Zeyd mi, yoxsa Amr mı ayaqdadır?" sualını soran üçün.

Mətnin Ümumi Mənası: Doqquz dənə olan mamul-u merfunun dördüncüsü mübtədanın xəbəridir. Fiil və ya fiil mənasında olmadan söz amillərindən təmiz olan və özü ilə isnad olunan, yəni müsnedun bih olan sözdür. Misal;

زَيْدٌ قَائِمٌ

“Zeyd ayaqdadır” tərkibindəki قَائِمٌ kəlməsi kimidir.

*Xəbərin bir neçə olması caizdir, misal;

زَيْدٌ قَائِمٌ قَاعِدٌ

“Zeyd ayaqdadır, oturandır” tərkibindəki قَائِمٌ və قَاعِدٌ kəlmələri kimi.

*Xəbər bəzən isim və ya feil cümləsi olur. Əgər bu cümlə şan zamirindən xəbər olmazsa, xəbərdən mübtədəyə raci olan aid zamir olmalıdır. Misal;

زَيْدٌ أَبُوهُ قَائِمٌ

“Zeyd, atası ayaqdadır” tərkibindəki أَبُوهُ قَائِمٌ isim cümləsi kimi, və ya

زَيْدٌ أَبُوهُ قَامَ

“Zeyd, atası ayağa qalxdı” tərkibindəki أَبُوهُ قَامَ feil cümləsi kimi.

*Xəbəri mübtədəyə bağlayan zamirin karinə ilə hazf edilməsi caizdir, misal;

اَلْبُرُّ اَلْكُرُّ {مِنْهُ} بِسِتِّينَ

“Bir ölçek buğda 60-dir (dirhəmə)” tərkibinin əsasında olan مِنْهُ kəlməsi aid zamirdir.

*Xəbərdə əsas olan xəbər nekire olmasıdır. Amma xəbər bəzən marifə də ola bilər, misal;

اَللهُ إِلَهُنَا

“Allah, bizim ilahımızdır” tərkibindəki إِلَهُ kəlməsi kimi.

*Karinə olduqda xəbəri hazf etmək caizdir. Misal olaraq bu sualı soruşan şəxsə;

أَ زَيْدٌ قَائِمٌ أَمْ عَمْرٌو؟

“Zeyd mi, yoxsa Amr mı ayaqdadır?” sualını soruşan şəxs üçün verilən cavab kimi. Cavab;

زَيْدٌ

“Zeyd” şəklində verilən cavab kimi.