Müstəsna

اَلْمُسْتَثْنَى مُتَّصِلٌ وَ مُنْقَطِعٌ، فَالْمُتَّصِلُ؛ هُوَ الْمُخْرَجُ عَنْ مُتَعَدَّدٍ لَفْظًا أَوْ تَقْدِيرًا بِإِلاَّ وَ أَخَوَاتِهَا وَ الْمُنْقَطِعُ الْمَذْكُورُ بَعْدَهَا غَيْرَ مُخْرَجٍ وَ هُوَ مَنْصُوبٌ إِذَا كَانَ بَعْدَ إِلاَّ غَيْرِ الصِّفَةِ فِي كَلَامٍ مُوجَبٍ أَوْ مُقَدَّمًا عَلَى الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ أَوْ مُنْقَطِعًا فِي الْأَكْثَرِ أَوْ كَانَ بَعْدَ خَلاَ وَ عَدَا فِي الْأَكْثَرِ أَوْ مَا خَلاَ وَ مَا عَدَا وَ لَيْسَ وَ لاَ يَكُونُ وَ يَجُوزُ فِيهِ الْنَصْبُ وَ يُخْتَارُ الْبَدَلُ فِيمَا بَعْدَ إِلاَّ فِي كَلاَمٍ غَيْرِ مُوجَبٍ وَ ذُكِرَ الْمُسْتَثْتَى مِنْهُ مِثْلُ؛ مَا فَعَلُوهُ إِلاَّ قَلِيلٌ وَ إِلاَّ قَلِيلًا سورة النساء ٦٦ وَ يُعْرَبُ عَلَى حَسَبِ الْعَوَامِلِ إِذَا كَانَ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ غَيْرَ مَذْكُورٍ وَ هُوَ فِي غَيْرِ الْمُوجَبِ لِيُفِيدَ مِثْلُ؛ مَا ضَرَبَنِي إِلاَّ زَيْدٌ إِلاَّ أَنْ يَسْتَقِيمَ الْمَعْنَى مِثْلُ؛ قَرَأْتُ إِلاَّ يَوْمَ كَذَا وَ مِنْ ثَمَّه لَمْ يَجُزْ مَا زَالَ زَيْدٌ إِلاَّ عَالِمًا وَ إِذَا تَعَذَّرَ الْبَدَلُ عَلَى اللَّفْظِ فَعَلَى الْمَوْضِعِ مِثْلُ؛ مَا جَاءَنِي مِنْ أَحَدٍ إِلاَّ زَيْدٌ وَ لاَ أَحَدَ فِيهَا إِلاَّ عَمْرٌو وَ مَا زَيْدٌ شَيْئًا إِلاَّ شَيْئٌ لاَ يُعْبَأُ بِهِ، لِأَنَّ مِنْ لاَ تُزَادُ بَعْدَ الْإِثْبَاتِ وَ مَا وَ لاَ؛ لاَ تُقَدَّرَانِ عَامِلَتَيْنِ بَعْدَهُ، لِأَنَّهُمَا؛ عَامِلَتَا لِلنَّفْيِ وَ قَدِ انْتَقَضَ النَّفْيُ بِإِلاَّ، بِخِلاَفِ؛ لَيْسَ زَيْدٌ شَيْئًا إِلاَّ شَيْئًا، لِأَنَّهَا عَمِلَتْ لِلْفِعْلِيَّةِ فَلاَ أَثَرَ لِنَقَضِ مَعْنَى الْنَفْيِ لِبَقَاءِ الْأَمْرِ الْعَامِلَةِ، هِيَ لِأَجْلِهِ وَ مِنْ ثَّمَّه جَازَ؛ لَيْسَ زَيْدٌ إِلاَّ قَائِمًا، وَ امْتَنَعَ؛ مَا زَيْدٌ إِلاَّ قَائِمًا، وَ مَخْفُوضٌ بَعْدَ غَيْرٍ وَ سِوَى وَ سَوَاءٍ وَ بَعْدَ حَاشَا فِي الْأَكْثَرِ. وَ إِعْرَابُ غَيْرٍ فِيهِ؛ كَإِعْرَابُ الْمُسْتَثْنَى بِإِلاَّ عَلَى الْتَفْصِيلِ وَ غَيْرٌ صِفَةٌ حُمِلَتْ عَلَى إِلاَّ فِي الْإِسْتِثْنَاءِ كَمَا حُمِلَتْ إِلاَّ عَلَيْهَا فِي الصِّفَةِ إِذَا كَانَتْ تَابِعَةً لِجَمْعٍ مَنْكُورٍ غِيْرِ مَحْصُورٍ لِتَعَذُّرِ الْإِسْتِثْنَاءِ، نَحْوُ؛ لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلاَّ اللهُ لَفَسَدَتَا سورة الأنبياء ۲۱ وَ ضَعُفَ فِي غَيْرِهِ وَ إِعْرَابُ سِوَى وَ سَوَاءٍ النَّصْبُ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ عَلَى الْأَصَحِّ

اَلْمُسْتَثْنَى مُتَّصِلٌ وَ مُنْقَطِعٌ müstəsna-i müttəsil və munkatı; فَالْمُتَّصِلُ müstəsna-i müttəsilə gəldikdə; هُوَ الْمُخْرَجُ çıxarılandır, عَنْ مُتَعَدَّدٍ sayılan, yəni bir neçə olan şeydən, لَفْظًا أَوْ تَقْدِيرًا ləfzi və ya təqdir olaraq, بِإِلاَّ və bu çıxarılma əməli illa إِلاَّ ədatı ilə, وَ أَخَوَاتِهَا və onun bənzərləri ilə edilir, وَ الْمُنْقَطِعُ müstəsna-i munkatı isə; الْمَذْكُورُ zikr olunan şeydir, بَعْدَهَا yəni illa və bənzəri istisna ədətlərindən sonra, غَيْرَ مُخْرَجٍ çıxarılmamış olduğu halda, yəni istisna olunanlardan olmadığı halda, mütəaddid olmadığı halda, وَ هُوَ مَنْصُوبٌ istisna ədətindən sonra gələn müstəsna olan ləfiz, istər müttəsil, istər munkatı olsun, mənsub olur, إِذَا كَانَ بَعْدَ إِلاَّ غَيْرِ الصِّفَةِ müstəsna, sifət olmayan illa'dan sonra gəldikdə, فِي كَلَامٍ مُوجَبٍ müsbət bir kəlamda, أَوْ مُقَدَّمًا və ya qabaqda gəlsə; عَلَى الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ müstəsna minh üzərində, أَوْ مُنْقَطِعًا və ya munkatı olduğu zaman, فِي الْأَكْثَرِ çox vaxt, أَوْ كَانَ بَعْدَ خَلاَ وَ عَدَا فِي الْأَكْثَرِ və ya müstəsna xala və 'ada kimi ləfizlərdən sonra gəlsə çox vaxt mənsub olur, أَوْ مَا خَلاَ وَ مَا عَدَا وَ لَيْسَ وَ لاَ يَكُونُ və ya ma xala, ma 'ada, leysə və la yekunu ləfizlərindən sonra gəlsə yenə mənsub olur, وَ يَجُوزُ فِيهِ الْنَصْبُ o müstəsnada nəsb caizdir, وَ يُخْتَارُ الْبَدَلُ müstəsna minh-dən bədəl etmək üstün tutulur, فِيمَا بَعْدَ إِلاَّ فِي كَلَامٍ غَيْرِ مُوجَبٍ mənfi kəlamda illa'dan sonrakı ləfizdə, وَ ذُكِرَ الْمُسْتَثْتَى مِنْهُ və müstəsna minh də o kəlamda zikr olunacaq, مِثْلُ Məsələn; مَا فَعَلُوهُ إِلاَّ قَلِيلٌ “Onu yalnız azı etdi” və ya مَا فَعَلُوهُ إِلاَّ قَلِيلًا “Onu yalnız azı etdi” kimi bədəl olunan müstəsna قَلِيلٌ və ya mənsub şəkildə قَلِيلًا ola bilər. وَ يُعْرَبُ عَلَى حَسَبِ الْعَوَامِلِ müstəsna amillərin gəlişinə görə murebdır, إِذَا كَانَ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ müstəsna minh olduğu zaman, غَيْرَ مَذْكُورٍ zikr olunmayıbsa, وَ هُوَ فِي غَيْرِ الْمُوجَبِ və mənfi bir kəlamdadırsa, لِيُفِيدَ fayda vermək üçün, مِثْلُ Məsələn; مَا ضَرَبَنِي إِلاَّ زَيْدٌ “Mənə yalnız Zeyd vurdu” cümləsindəki زَيْدٌ ləfzi kimidir. إِلاَّ أَنْ يَسْتَقِيمَ الْمَعْنَى ancaq məna düzgün olduqda, مِثْلُ Məsələn; قَرَأْتُ إِلاَّ يَوْمَ كَذَا “Bu gün istisna olmaqla oxudum” kimi, وَ مِنْ ثَمَّه buna görə, لَمْ يَجُزْ caiz deyil, مَا زَالَ زَيْدٌ إِلاَّ عَالِمًا “Zeyd yalnız alim olmaqdan başqa hər şeyə sahibdir” kimi, وَ إِذَا تَعَذَّرَ الْبَدَلُ əgər müstəsnanın, müstəsna minhdən bədəl olması mümkün deyilsə, عَلَى اللَّفْظِ müstəsna minh üzərindən, فَعَلَى الْمَوْضِعِ o halda müstəsna minh-in mövqeyi, məhəlli səbəbindən bədəl olar, مِثْلُ Məsələn; مَا جَاءَنِي مِنْ أَحَدٍ إِلاَّ زَيْدٌ “Mənə Zeyddən başqa heç kim gəlmədi” kimi və لاَ أَحَدَ فِيهَا إِلاَّ عَمْرٌو “Orada Amrdan başqa heç kim yoxdur” və مَا زَيْدٌ شَيْئًا إِلاَّ شَيْئٌ لاَ يُعْبَأُ بِهِ “Zeyd yalnız əhəmiyyətsiz bir şey oldu” kimi, لِأَنَّ مِنْ çünki birinci misaldakı مَا جَاءَنِي مِنْ أَحَدٍ إِلاَّ زَيْدٌ tərkibindəki min hərfi-cər; لاَ تُزَادُ بَعْدَ الْإِثْبَاتِ müsbət ləfizlərdən sonra artıq hərfi-cər ola bilməz, وَ مَا وَ لاَ və ma və la; لاَ تُقَدَّرَانِ عَامِلَتَيْنِ amil kimi qəbul olunmazlar, بَعْدَهُ illa ilə nəfin pozulmasından və nəticədə kəlamın müsbət olmasından sonra. لِأَنَّهُمَا çünki ma və la; عَامِلَتَا لِلنَّفْيِ nəfy üçün amillərdir, وَ قَدِ انْتَقَضَ النَّفْيُ burada nəfy mənası pozulub, بِإِلاَّ illa ilə; بِخِلاَفِ ancaq bu misal bu vəziyyətin əksinədir; لَيْسَ زَيْدٌ شَيْئًا إِلاَّ شَيْئًا “Zeyd bir şey deyil, ancaq bir şeydir” kimi, لِأَنَّهَا çünki bu misaldakı leysə لَيْسَ ədati; عَمِلَتْ لِلْفِعْلِيَّةِ feil olmaq üçün işləyib, فَلاَ أَثَرَ ona görə təsiri yoxdur, لِنَقَضِ مَعْنَى الْنَفْيِ nəfy mənasını pozmaqda, لِبَقَاءِ الْأَمْرِ الْعَامِلَةِ amil olma işi illa ilə davam etdiyi üçün, هِيَ لِأَجْلِهِ o leysə amillik üçündür, وَ مِنْ ثَّمَّه جَازَ buna görə bu misalda olduğu kimi caizdir; لَيْسَ زَيْدٌ إِلاَّ قَائِمًا “Zeyd yalnız ayaqdadır” kimi, وَ امْتَنَعَ və belə bir istisna etmək qadağandır; مَا زَيْدٌ إِلاَّ قَائِمًا “Zeyd yalnız ayaqdadır” kimi, وَ مَخْفُوضٌ müstəsna məxfud, yəni məcrur, cərr olunmuş olur; بَعْدَ aşağıda sayılacaq ləfizlərdən sonra gəldikdə; غَيْرٌ “qeyri”, “başqa”, سِوَى “başqa”, سَوَاءٌ “-dən başqa”, حَاشَا “istisna olmaqla” kimi, فِي الْأَكْثَرِ çox vaxt, وَ إِعْرَابُ غَيْرٍ فِيهِ istisna zamanı istifadə olunan غَيْرْ “qeyri” ləfizinin irabı; كَإِعْرَابُ الْمُسْتَثْنَى müstəsnanın irabı kimidir ki; بِإِلاَّ illa ilə edilən müstəsnanın, عَلَى الْتَفْصِيلِ dərsin əvvəlində açıqlanmış kimi, وَ غَيْرٌ və qeyri ləfzi; صِفَةٌ sifətdir, حُمِلَتْ عَلَى إِلاَّ amma illa üzərinə daşınıb, فِي الْإِسْتِثْنَاءِ istisna əməlində, كَمَا حُمِلَتْ إِلاَّ illa-nın daşındığı kimi, عَلَيْهَا فِي الصِّفَةِ sifət olması baxımından qeyri ləfzi üzərinə, إِذَا كَانَتْ تَابِعَةً illa tabe olduğu zaman, لِجَمْعٍ مَنْكُورٍ nekra olan cəmi ləfizə, غِيْرِ مَحْصُورٍ məhdud olmayan cəmi, yəni müəyyən sayla məhdudlaşdırılmayan, لِتَعَذُّرِ الْإِسْتِثْنَاءِ istisna mümkün olmadığı üçün, نَحْوُ Məsələn; لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلاَّ اللهُ لَفَسَدَتَا “Əgər o ikisində (yer və göydə) Allahdan başqa ilahlar olsaydı, əlbəttə o ikisi (yer və göy) fəsada uğrayardı” kimi, سورة الأنبياء ۲۱ Ənbiya surəsi 21-ci ayəsindəki إِلاَّ اللهُ demək غَيْرُ اللهِ deməklə eynidir. وَ ضَعُفَ və illa-nın qeyri ləfzinə daşınması ümumilikdə zəif bir haldır, فِي غَيْرِهِ müəyyən sayla məhdudlaşdırılmamış cəmlərdən başqa, وَ إِعْرَابُ سِوَى وَ سَوَاءٍ siwa və səva ləfizlərinin irabı; النَّصْبُ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ zərfiyyət olaraq mənsubdur, عَلَى الْأَصَحِّ ən düzgün, ən doğru rəyə görə.

Mətnin Ümumi Mənası: Müstəsna; bir şeyi başqa bir şeydən və ya şeylərdən ayırıb istisna etməyə deyilir. Müstəsna əməli etmək üçün əvvəlcə istisna ədətlərinə ehtiyacımız var. İstisna ədətləri, üzərindən istisna ediləcək ləfiz (yəni müstəsna minh) ilə istisna olunan ləfiz (yəni müstəsna) arasında bir körpü yaradır. İstisna ədəti, müstəsna minh olan ləfizin halının tam əksini müstəsnaya keçirir. Müstəsna ümumilikdə müttəsil, munkatı və müfarrəğ olmaqla 3 növdə qarşımıza çıxır. Lakin müəllif burada müstəsna-i müttəsil və müstəsna-i munkatı olaraq iki hissədə araşdırıb. Mənfi bir istisna tərkibində, müstəsna minh zikr olunmazsa, müstəsna olan ləfiz amilin tələb etdiyi kimi irab alır. Belə müstəsnaya müstəsna-i müfarrəğ deyilir, məsələn;

مَا جَاءَنِي إِلاَّ زَيْدٌ

“Mənə yalnız Zeyd gəldi” tərkibində مَا ma-i nafiye, جَاءَ keçmiş feil, نِ nun-u vikaye, ـي məhəllən mənsub müttəsil zamir, إِلاَّ istisna ədəti, زَيْدٌ ləfzi isə müstəsnadır. İlla'dan sonra gələn müstəsna mənsub olmalı olduğu halda mərfudur. Çünki müstəsna olan زَيْدٌ ləfzi جَاءَ feilinin failidir və tərkibdə müstəsna minh olmadığı üçün زَيْدٌ ləfzi müstəsna-i müfarrəğdir. Əgər müstəsna minh zikr olunsaydı, tərkib belə olardı:

مَا جَاءَنِي أَحَدٌ إِلاَّ زَيْدٌ

“Mənə Zeyddən başqa heç kim gəlmədi” tərkibində müstəsna minh أَحَدٌ ləfizidir. إِلاَّ istisna ədəti, زَيْدٌ ləfzi isə جَاءَ feilinin faili olan أَحَدٌ ləfizindən bədəl olaraq mərfudur. Bu halda أَحَدٌ ləfzi mübdəlun minh olur. Çünki زَيْدٌ zatı etibarilə أَحَدٌ “hər hansı biri” ləfizinin bir hissəsidir.

Müstəsna-i Müttəsil: İlla və bənzərləri ilə edilən, ləfzən və ya təqdirən mütəaddid olan, yəni sayılan şeylərdən çıxarılan ləfizdir.

Müstəsna-i Munkatı: Mütəaddid olan, yəni sayılan şeylərdən çıxarıla bilməyən və illa və bənzərlərindən sonra gələn ləfizdir.

Müstəsna istər müttəsil, istər munkatı olsun, müsbət olan bir kəlamda, tərkibdə sifət olmayan illa'dan sonra gəldikdə mənsub olur, misallara baxaq;

جَاءَنِي الْقَوْمُ إِلاَّ عَمْرًا

“Qövm mənə gəldi, ancaq Amr istisna olmaqla gəlmədi” tərkibində Amr ləfzi mənsubdur.

جَاءَنِي إِلاَّ عَمْرًا الْقَوْمُ

“Qövm mənə gəldi, ancaq Amr istisna olmaqla gəlmədi” tərkibində müstəsna minh olan الْقَوْمُ ləfzi, müstəsna olan عَمْرًا ləfizindən sonra gəlmişdir. Bu halda da müstəsna mənsubdur.

مَا فِي الْفِنَاءِ أَحْدٌ إِلاَّ حِصَانًا

“Həyətdə heç kim yoxdur, ancaq at var” kimi munkatı (müstəsna minh ilə müstəsna eyni növdən deyil), olan bir müstəsna mənsubdur. أَحْدٌ ləfzi müstəsna, إِلاَّ istisna ədəti və حِصَانًا ləfzi isə müstəsna-i munkatı olaraq mənsub müstəsnadır.

جَاءَنِي الْقَوْمُ خَلاَ زَيْدًا

جَاءَنِي الْقَوْمُ عَدَا زَيْدًا

“Qövm mənə gəldi, ancaq Zeyd gəlmədi” kimi خَلاَ və عَدَا kimi ləfizlərdən sonra gələndə mənsub olur. Eyni şəkildə مَا خَلاَ və ya مَا عَدَا ləfizlərindən sonra gələndə də müstəsna mənsub olur, misalları;

جَاءَنِي الْقَوْمُ مَا خَلاَ زَيْدًا

جَاءَنِي الْقَوْمُ مَا عَدَا زَيْدًا

“Qövm mənə gəldi, ancaq Zeyd gəlmədi” kimi.

Müstəsna olan ləfiz لَيْسَ “deyil” və لاَ يَكُونُ “olmaz, deyil” kimi ləfizlərdən sonra gələndə də mənsub olur, misalları;

صَارَ زَيْدٌ عَالِمًا لاَ يَكُونُ عَمْرًا

“Zeyd alim oldu, ancaq Amr olmadı” kimi,

كَانَ زَيْدٌ عَالِمًا لَيْسَ جَاهِلاً

“Zeyd alimdir, cahil deyil” kimi.

Mənfi, yəni qeyri-muceb olan bir istisna tərkibində, müstəsna minh də zikr olunmuş vəziyyətdə ikən, illa istisna ədətindən sonra zikr olunan müstəsna ləfzi, müstəsna minhdən bədəl edilə bilər. Yəni belə bir tərkibdə müstəsna olan ləfzi müstəsna minh olan ləfizdən bədəl etmək üstün tutulan olur, misalı ayədə olduğu kimi;

مَا فَعَلُوهُ إِلاَّ قَلِيلٌ

“Onu yalnız azı etdi & Çox azı istisna olmaqla onu etmədilər” Nisa surəsi 66-cı ayəsində مَا ma-i nafiye ilə başlayan mənfi, yəni qeyri-muceb bir kəlam görürük. فَعَلُوا feil, ـهُ məhəllən mənsub, ləfzən mərfu müttəsil zamirdir. Ancaq fail zikr olunmadan istisna ədəti gəlib. Fail deyilən ləfiz əslində bizim müstəsna minhdır. Müstəsna-i müfarrəğ izahında olduğu kimi əgər qeyri-muceb bir istisna tərkibində müstəsna minh zikr olunmazsa, müstəsna ondan, yəni müstəsna minhdən bədəl edilir. Burada gizli və ya heç zikr olunmayan müstəsna minh-in təqdiri قَلِيلٌ ləfzindən nəzərdə tutulan qrupun cinsindən bir ləfizdir deyirik. Ayənin baş hissəsində keçən cümləyə baxaraq zikr olunmayan müstəsna minhi təqdir edə bilərik. Ayənin baş hissəsi;

وَ لَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُٓوا اَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ

“Biz onlara yurdlarınızdan çıxın və ya özünüzü öldürün deyə əmr etsəydik...” şəklindədir. Ancaq belə bir əmr olsaydı “çox azı” yəni قَلِيلْ olan hissə bunu etməzdi. Burada اَلنَّاسُ “insanlar” ləfzi müstəsna minh ola bilər. Beləliklə ayənin təqdiri;

مَا فَعَلُوهُ النَّاسُ إِلاَّ قَلِيلٌ

“İnsanların çox azı istisna olmaqla onu etməzdilər” şəklində olur. قَلِيلٌ ləfzi istisna tərkibində əslində zikr olunmayan müstəsna minhdən bədəl olduğu üçün ona tabedir, beləliklə cümlədə fail olan النَّاسُ ləfzinin irabı ilə murebdır.

Ancaq

مَا فَعَلُوهُ إِلاَّ قَلِيلٌ

“Onu yalnız azı etdi & Çox azı istisna olmaqla onu etmədilər” tərkibində müstəsna olan قَلِيلٌ ləfzi bədəl edilməyib, bildiyimiz kimi müstəsna-i müttəsil etmək istəsək mənsub edərik, təqdiri;

مَا فَعَلُوهُ إِلاَّ قَلِيلًا

Şəklində olur.

مَا ضَرَبَنِي إِلاَّ زَيْدٌ

“Mənə yalnız Zeyd vurdu” tərkibində iki mənfi olan ma-i nafiye ilə illa ədəti mənanı müsbət edir. Burada da müstəsna minh (təqdiri أَحَدٌ ləfzi) zikr olunmayıb. Müstəsna olan زَيْدٌ ləfzi də zikr olunmayan أَحَدٌ ləfzindən bədəl edilərək mərfu olub.

قَرَأْتُ إِلاَّ يَوْمَ كَذَا

“Bu gün istisna olmaqla oxudum” tərkibində məna düzgün olduğu üçün belə demək də caizdir. Yəni həmişə oxudum, amma bu gün oxumadım demək istənir.

Ancaq;

مَا زَالَ زَيْدٌ إِلاَّ عَالِمًا

Tərkibində müstəsna minh zikr olunmayıb. Deməli, görünür ki, عَالِمًا ləfzi müstəsna-i müfarrəğdir. Ancaq müstəsna-i müfarrəğ müsbət kəlamda olarsa, məna düzgün olmalıdır. Məsələn, “Zeyd zail olmadı, yəni o şey ki, Zeyd də daim var oldu” kimi başlayan bir cümlədə Zeyddə nə daim olduğunu bilmək lazımdır. Müstəsnanı عَالِمًا kimi etsə də, bu cümləni quran şəxs, bu müstəsnaya baxaraq Zeydin nədən bədəl olduğunu anlaya bilmir. Həm bir şeydən zail olmadığı deyilib, həm də zail olduğu bir şey istisna edilə bilməz. Deməli, məna düzgün olmadığı üçün belə bir istisna tərkibi caiz deyil.

Əgər müstəsna, müstəsna minhdən bədəl edilə bilmirsə, o halda müstəsna minh-in məhəllindən bədəl edilir. Bu məqamda daha əvvəl deyildiyi kimi amillərin gəlməsi ilə formalaşır. Yəni amilin təsirinə görə irab alır, misallara baxaq;

مَا جَاءَنِي مِنْ أَحَدٍ إِلاَّ زَيْدٌ

“Mənə Zeyddən başqa heç kim gəlmədi & Mənə heç kim gəlmədi, yalnız Zeyd istisna olmaqla – yəni o gəldi –” tərkibində kəlam qeyri-muceb və زَيْدٌ ləfzi illa'dan sonra gəlib, amma mənsub deyil. O halda müstəsna minhdən bədəl edildiyini anlayırıq. Üstəlik müstəsna minh də zikr olunub. زَيْدٌ ləfzi bədəl edilməyib, birbaşa mənsub müstəsna da edib زَيْدًا da edə bilərik. Ancaq أَحَدٍ müstəsna minhdən bədəl edib زَيْدٍ deyə bilmərik, çünki artıq hərfi-cər ittifaqla müsbət kəlamdan sonra artıq olmaz. Daha əvvəl artıq hərfi-cər ma-i nafiyədən sonra gəlib işləyib, amma illa gələndə mənfilik qalxıb, ləfiz müsbət olub. Nəticə etibarilə زَيْدٌ ləfzi, müstəsna minh olan أَحَدٍ ləfzindən ləfzi olaraq bədəl edə bilmədiyimiz üçün أَحَدٍ ləfzinin məhəllinə baxaraq bədəl edə bilərik. أَحَدٍ ləfzi fail mövqeyində olub, məhəllən mərfudur, ondan bədəl etdiyimiz زَيْدٌ ləfzi də mərfu olur.

لاَ أَحَدَ فِيهَا إِلاَّ عَمْرٌو

“Amr istisna olmaqla orada heç kim yoxdur” tərkibində müstəsna minh olan أَحَدَ ləfizidir və la'nın ismi olub, məhəldə mübtəda olub mərfu olduğundan عَمْرٌو ləfzi ondan bədəl edilmişdir.

مَا زَيْدٌ شَيْئًا إِلاَّ شَيْئٌ لاَ يُعْبَأُ بِهِ

“Zeyd yalnız əhəmiyyətsiz bir şey oldu” tərkibində isə شَيْئٌ ləfzi شَيْئًا müstəsna minhdən bədəl edilmişdir. مَا leysəyə bənzər, ismini mərfu, xəbərini mənsub edən bir ədattır, زَيْدٌ onun mərfu ismi, شَيْئًا isə mənsub xəbəridir. Ancaq شَيْئًا ləfzi xəbər olduğuna görə məhəllən mərfudur. مَا leysəyə bənzər olmaqla mənfilik ifadə edir, amma illa'dan sonra onun mənfiliyi qalxmır. Bu halda شَيْئٌ ləfzi شَيْئًا ləfzindən bədəl edilə bilməz. Çünki شَيْئًا ləfzi mənsub edən ma'nın aməli illa'dan sonra kəsilir. Onsuz da mövzu budur ki, müstəsna minh zikr olunduğu halda öz ləfzi üzərindən bədəl edilə bilmirsə, məhəllindən edilir, beləliklə شَيْئًا ləfzinin məhəllinə baxılır. شَيْئًا ləfzi xəbər olmaqla məhəllən mərfudur. شَيْئٌ ləfzi də məhəllən mərfu olan شَيْئًا ləfzindən bədəl olaraq mərfudur. لاَ يُعْبَأُ بِهِ bir ibarə olub “əhəmiyyətsiz” mənasına gəlir. Ləfzin keçmişi عَبَأَ “əhəmiyyət verdi, önəmsədi”, indiki zamanı يَعْبَأُ, mastarı isə عَبْأً şəklində gəlir.

İkinci və üçüncü misallardakı لاَ və مَا nəfy amili üçün gəldikləri üçün illa'dan sonra amilləri kəsilib təqdir edilə bilməz. Deməli, لاَ və مَا ədətlərinin işlədiyi və müstəsna minh olan ləfiz, illa'dan sonra gələn ləfizlə ləfzi bədəl əlaqəsinə girə bilməz. İkinci və üçüncü misallarda illa gəlib, özündən əvvəlki mənfiliyi təmin edən لاَ və مَا bu mənfiliyi aradan qaldırıb. Əgər müstəsna minhdən ləfzi bədəl edilə bilmirsə, o halda məhəllən bədəl edilir deyilib, müstəsna minhlərin məhəllinə baxılıb. لاَ أَحَدٌ فِيهَا إِلاَّ عَمْرٌو tərkibində أَحَدٌ ləfzi leysəyə bənzər la'nın ismi olmaqla məhəllən mərfu olduğu üçün illa'dan sonra gələn عَمْرٌو ləfzi də mərfu olub. مَا زَيْدٌ شَيْئًا إِلاَّ شَيْئٌ لاَ يُعْبَأُ بِهِ tərkibindəki شَيْئًا ləfzi leysəyə bənzər ma'nın xəbəri olmaqla məhəllən mərfu olduğu üçün illa'dan sonra gələn شَيْئٌ ləfzi də mərfu olub. Ancaq;

لَيْسَ زَيْدٌ شَيْئًا إِلاَّ شَيْئًا

“Zeyd bir şey olmadığı halda bir şeydir & Zeyd bir şey deyil, ancaq bir şeydir” kimi bir tərkibdə leysə ədəti yuxarıdakı ma və la ədətləri kimi illa gəldi deyə amili kəsilməyib. Deməli, شَيْئًا ləfzi müstəsna minh və leysənin xəbəri olan شَيْئًا ləfzindən bədəl edilmişdir. Burada leysə feil olmaq üçün gətirilib, nəfy olması sona saxlanılıb. Amillik işini üzərinə götürən leysə ədətinin amil olması illa'dan sonra pozulmadığı üçün strukturunda olan nəfy mənasının pozulması, amil olmasına təsir etmir. Bu səbəbdən leysənin əsas aməli feil kimi işləməkdir, nəfy mənası ilə deyil. Ancaq ma və la ədətlərinin əsas aməli nəfy olduğuna görə;

لَيْسَ زَيْدٌ إِلاَّ قَائِمًا

“Zeyd yalnız ayaqdadır” kimi bir tərkib caizdir. Burada illa gəlib leysənin mənfiliyini aradan qaldırsa da, leysənin feil kimi işləməsi قَائِمًا ləfzinə təsir edib. Ancaq;

مَا زَيْدٌ إِلاَّ قَائِمًا

Belə bir tərkib caiz deyil. Çünki ma'nın əsas aməli nəfy olduğuna görə illa onun bu nəfiliyini pozub. Deməli, ma-i nafiye قَائِمًا ləfzində işləyə bilmir.

Müstəsna غَيْرٌ və سِوَى və سَواءٌ ləfizləri ilə də edilə bilər. Təbii ki, bu ləfizlərdən sonra gələn müstəsna məxfud, yəni məcrur olur.

غَيْرْ Qeyri ləfzi ilə edilən müstəsnanın irabı; Yuxarıda deyilən təfsilat üzrə illa ilə edilən müstəsnanın irabı kimidir. Qeyri ləfzi əslində sifətdir. Ancaq onunla istisna edilə bilməsi üçün illa üzərinə daşınıb. Çünki illa və qeyri ləfizləri, əvvəlki və sonrakıların zidd olmasında ortaqdırlar.

İlla istisna ədəti də, nekra olan və müəyyən sayla məhdudlaşdırılmayan cəmi bir ləfizə tabe olduqda istisnası mümkün olmadığı üçün qeyri ləfzi kimi sifət mənasında olması baxımından qeyri ləfzi üzərinə daşınır, məsələn;

لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلاَّ اللهُ لَفَسَدَتَا

“Əgər o ikisində (yer və göydə) Allahdan başqa ilahlar olsaydı, əlbəttə o ikisi (yer və göy) fəsada uğrayardı” kimi, Ənbiya surəsi 21-ci ayəsindəki إِلاَّ اللهُ demək غَيْرُ اللهِ deməklə eynidir. İlla'nın qeyri mənasına daşınması qeyri-məhdud cəmi menkurun, yəni nekra olan və müəyyən sayla məhdudlaşdırılmayan cəmlərdən başqa zəif bir əməl sayılır.

سِوَى və سَوَاء ləfizlərinin irabı isə düzgün rəyə görə zərfiyyət üzrə mənsub olmalarıdır, misalları;

جَاءَنِي الْقَوْمُ سِوَى عَمْرٍو

جَاءَنِي الْقَوْمُ سَوَاءُ عَمْرٍو

جَاءَنِي الْقَوْمُ سَوَاءَ عَمْرٍو

جَاءَنِي الْقَوْمُ سَوَاءِ عَمْرٍو

“Amr yerinə qövm mənə gəldi & Amr istisna olmaqla qövm mənə gəldi” kimi. Təqdiri;

جَاءَنِي الْقَوْمُ مَكَانَ عَمْرٍو

“Amr yerinə qövm mənə gəldi” kimidir. Ancaq سَوَاءُ, سَوَاءَ və سَوَاءِ olaraq üç halda da gəlmələri caizdir.

İstisna Ədatları

إِلاَّ

عَدَا

خَلاَ

مَا عَدَا

مَا خَلاَ

لَيْسَ

لاَ يَكُونُ

سِوَى

سَوَاء

غَيْرٌ