Təmiyiz 2

وَ الثَّانِي؛ عَنْ نِسْبَةٍ فِي جُمْلَةٍ أَوْ مَا ضَاهَاهَا، نَحْوُ؛ طَابَ زَيْدٌ نَفْسًا وَ زَيْدٌ طَيِّبٌ أَبًا وَ أُبُوَّةً وَ دَارًا وَ عِلْمًا أَوْ فِي إِضَافَةٍ مِثْلُ؛ أَعْجَبَنِي طِيبُهُ أَبًا وَ أُبُوَّةً وَ دَارًا وَ عِلْمًا وَ لِلهِ دَرُّهُ فَارِسًا ثُمَّ إِنْ كَانَ اسْمًا يَصِحُّ جَعْلُهُ لِمَا انْتَصَبَ عَنْهُ جَازَ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَ لِمُتَعَلِّقِهِ وَ إِلاَّ فَهُوَ لِمُتَعَلِّقِهِ فَيُطَابِقُ فِيهِمَا مَا قُصِدَ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ جِنْسًا إِلاَّ أَنْ يُقْصَدَ الْأَنْوَاعُ

وَ الثَّانِي ikinci, yəni məqədər (sözlə deyilən olmayan) zatdan qapanıqlığı aradan qaldıran təmizdir; عَنْ نِسْبَةٍ nisbətdən qapanıqlığı aradan qaldırır, فِي جُمْلَةٍ cümlədəki, أَوْ və ya, ضَاهَا ona bənzəyən, هَا o cümləyə, نَحْوُ misalı belədir; طَابَ زَيْدٌ نَفْسًا "Zeyd şəxsi olaraq yaxşıdır", وَ və, زَيْدٌ طَيِّبٌ أَبًا وَ أُبُوَّةً وَ دَارًا وَ عِلْمًا "Zeyd ata kimi, atalıqca, evcə və elmcə yaxşıdır", أَوْ və ya, فِي إِضَافَةٍ izafətdəki, مِثْلُ misalı; أَعْجَبَنِي طِيبُهُ أَبًا وَ أُبُوَّةً وَ دَارًا وَ عِلْمًا "Zeyd ata kimi, atalıqca, evcə və elmcə xoşuma gəldi", وَ və, لِلهِ دَرُّهُ فَارِسًا "Atlı olması baxımından Allah ona xeyir versin", ثُمَّ sonra, إِنْ كَانَ اسْمًا əgər təmiz isim olarsa, يَصِحُّ doğru olar, uyğundur, جَعْلُهُ onu, yəni təmizi istifadə etmək, لِمَا o şey üçün ki, انْتَصَبَ o təmiz mensub oldu, عَنْهُ Zeyd sözündən ötəri, جَازَ أَنْ يَكُونَ o təmizin olması caizdir, لَهُ Zeyd sözünə görə, وَ لِمُتَعَلِّقِهِ və o təmizin mütəalliqinə görə, وَ إِلاَّ əgər təmiz olan sözün özündən ötəri mensub olduğu şey üçün istifadə etmək doğru deyilsə, فَهُوَ لِمُتَعَلِّقِهِ o təmiz özündən ötəri mensub olduğu şeyin mütəalliqinə görədir, فَيُطَابِقُ təmiz uyğun olarsa, فِيهِمَا hər ikisində, yəni ya təmizin özündən ötəri mensub olduğu şeyə təyin edildiyi, ya da özündən dolayı mensub olduğu şeyə təyin edilməyib onun mütəalliqinə təyin edildiyi yerdə, مَا قُصِدَ təmizdən məqsəd olunan şeyə, إِلاَّ ancaq uyğun olmaz, أَنْ يَكُونَ جِنْسًا təmiz cins isim olarsa, إِلاَّ ancaq ola bilər, أَنْ يُقْصَدَ الْأَنْوَاعُ o cins isimlə növlər, çeşidlər nəzərdə tutulursa.

وَ إِنْ كَانَ صِفَةً كَانَتْ لَهُ وَ طِبْقَهُ وَ احْتَمَلَتِ الْحَالَ وَ لاَ يَتَقَدَّمُ عَلَى عَامِلِهِ وَ الْأَصَحُّ أَنْ لاَ يَتَقَدَّمَ عَلَى الْفِعْلِ خِلاَفًا لِلْمَازِنِي وَ الْمُبَرِّدِ

وَ إِنْ كَانَ صِفَةً əgər təmiz sifət olarsa, كَانَتْ o sifət olur, لَهُ özündən ötəri mensub olduğu şey üçün olur, وَ طِبْقَهُ və özündən ötəri mensub olduğu şeyə uyğun olur, وَ احْتَمَلَتِ الْحَالَ o sifət hal olma ehtimalına sahibdir, وَ لاَ يَتَقَدَّمُ önə keçə bilməz, عَلَى عَامِلِهِ amilinə, وَ الْأَصَحُّ ən doğru olan, أَنْ لاَ يَتَقَدَّمَ təmizin önə keçməməsidir, عَلَى الْفِعْلِ felin önünə, خِلاَفًا əks olaraq, لِلْمَازِنِي Maziniyə, وَ الْمُبَرِّدِ və Müberridə.

Mətnin Ümumi Mənası: İkinci, yəni sözlə deyilən olmayan (məqədər) zatdan yer almış qapanıqlığı aradan qaldıran təmiz; cümlədəki nisbətdən və ya nisbətə bənzəyən bir ifadədən qapanıqlığı aradan qaldırır, misal:

طَابَ زَيْدٌ نَفْسًا

"Zeyd şəxsi olaraq (nəfsən) yaxşıdır" ifadəsindəki نَفْسًا sözü kimi. Bu misal cümlədəki məqədər zatdan qapanıqlığı aradan qaldıran təmizin nümunəsidir və;

زَيْدٌ طَيِّبٌ أَبًا

"Zeyd ata kimi yaxşıdır" ifadəsindəki أَبًا sözü kimi. Bu misal cümləyə bənzər, yəni şibh-i cümlədəki məqədər zatdan qapanıqlığı aradan qaldıran təmizin nümunəsidir.

وَ أُبُوَّةً وَ دَارًا وَ عِلْمًا

Bu sözlər mənaca نَفْسًا və أَبًا sözlərinə atıf olub, أُبُوَّةً sözü birbaşa Zeyd sözünə aid olur, دَارًا və عِلْمًا sözləri isə Zeyd sözünə birbaşa aid olmur, Zeyd ilə əlaqəli bir şeyə aid olur. Çünki دَارًا sözü ilə Zeyd əlaqəsizdir, ancaq Zeyd bir ev tikmiş olsaydı, tikdiyi ev, ev olma baxımından Zeydə yaraşdığı üçün əlaqə qurula bilərdi, eyni şəkildə عِلْمًا sözü də dolayı olaraq Zeyd sözünə aid olur.

*Yaxud izafətdəki nisbətdə olan qapanıqlığı aradan qaldırır;

أَعْجَبَنِي طِيبُهُ أَبًا وَ أُبُوَّةً وَ دَارًا وَ عِلْمًا

"Zeyd ata kimi, atalıqca, evcə və elmcə xoşuma gəldi" kimi. Bu ifadədə də أَبًا və أُبُوَّةً birbaşa Zeyd sözünə aid olur, دَارًا və عِلْمًا dolayı olaraq Zeyd sözünə aid olur və;

لِلهِ دَرُّهُ فَارِسًا

“Allah onu atlı kimi bağışlasın” ifadəsində nəzərdə tutulan adamın ata minmək bacarığına heyran qalmaqdır. فَارِسًا sözü sifət olaraq təmiz (temyiz) kimi gətirilmişdir.

Təmiz olan söz isimdir və o təmizdən ötrü mənsub olduğu şey üçün istifadə olunması düzgün olsa, o təmiz özü mənsub olduğu şeyə aid olur və ondan mübhəmliyi (qeyri-müəyyənliyi) aradan qaldırır, həmçinin özü üçün mənsub olduğu şeyin mütəalliqinə aid olması da caizdir. Amma təmiz olan sözün özündən ötrü mənsub olduğu şey üçün istifadə olunması düzgün deyilsə, yəni ondan ibarət olması mümkün deyilsə, o təmiz özündən dolayı mənsub olduğu şeyin mütəalliqinə aid olur. Misal olaraq;

طَابَ زَيْدٌ أُبُوَّةً وَ عِلْمًا وَ دَارًا

“Zeyd atalıqca, elmcə və evcə yaxşı oldu” ifadəsində təmiz olan أُبُوَّةً və عِلْمًا və دَارًا sözləri özündən dolayı mənsub olduğu Zeydə aid deyil, Zeydin mütəalliqinə aiddir. Bu təmiz olan sözləri Zeyd üçün istifadə etmək düzgün deyil. Mütəalliq isə Zeydə mənsub (aid) olan şeydir və təmizlər də o şeyi izah etmək üçün gətirilmişdir.

*Təmiz hər iki halda, yəni təmiz özündən dolayı mənsub olduğu şeyə təyin edildikdə və ya özündən dolayı mənsub olduğu şeyə təyin edilməyib onun mütəalliqinə təyin edildikdə, təmizdən nəzərdə tutulana uyğun olur, misal;

طَابَ زَيْدٌ أَبًا

Zeyd atalıqca yaxşıdır

طَابَ الزَّيْدَانِ أَبَوَيْنِ

İki Zeyd atalıqca yaxşıdır

طَابَ الزَّيْدُونَ آبَاءُ

Zeydlər atalıqca yaxşıdırlar

*Amma təmiz cins isim olduğu zaman təmizdən nəzərdə tutulana uyğun olmur, misal;

طَابَ زَيْدٌ عِلْمًا

Zeyd elmcə yaxşıdır

طَابَ الزَّيْدَانِ عِلْمًا

İki Zeyd elmcə yaxşıdır

طَابَ الزَّيْدُونَ عِلْمًا

Zeydlər elmcə yaxşıdır

*Amma cins isimlə növlər nəzərdə tutulursa, təmiz təmizdən nəzərdə tutulana uyğun olur, misal;

طَابَ الزَّيْدَانِ عِلْمَيْنِ

İki Zeyd iki elmcə yaxşıdır

*Əgər təmiz sifət olarsa, o sifət özündən dolayı mənsub olduğu şey üçün təmiz olur və ona da uyğun olur. O sifətin hal olması ehtimalı da var. Əgər hal olarsa da məna düzgündür, misal;

طَابَ زَيْدٌ فَارِسًا

Zeyd at minici kimi (ata mindiyi halda) yaxşıdır

*Təmiz amilinin önünə keçə bilməz, yəni;

عِنْدِي دِرْهَمًا ثَلاَثُونَ

deyilə bilməz,

عِنْدِي ثَلاَثُونَ دِرْهَمًا

deyilir.

Ən düzgün olan təmiz fiildən önə keçməməsidir. Müberrid və Mazini bu fikirdə ixtilaf etmişlər.