İrabdan məhalli olan cümlələr
وَ فِي غَيْرِ هَذَيْنِ الْمَوْضِعَيْنِ لاَ يَكُونُ لَهُ إِعْرَابٌ
وَ فِي غَيْرِ və başqa yerdə vaki olan cümlə, هَذَيْنِ الْمَوْضِعَيْنِ bu iki yerdən, yəni cümlənin ləfzinin nəzərdə tutulduğu və cümlədən məstər mənasının nəzərdə tutulduğu yerlərdən, لاَ يَكُونُ olmaz, لَهُ o cümlə üçün, إِعْرَابٌ i'rab.
Mətnin Ümumi Mənası: Ləfz nəzərdə tutulan, yəni murad olunan cümlə ilə cümlədən məstər mənası murad olunan yerlərdən başqa bir yerdə vaki olan cümlələrin i'rabdan məhəlli yoxdur.
إِلاَّ أَنْ تَقَعَ خَبَرًا لِمُتْتَدَإِ، نَحْوُ؛ زَيْدٌ أَبُوهُ قَائِمٌ، أَوْ لِبَابِ إِنَّ، نَحْوُ؛ إِنَّ زَيْدًا قَامَ أَبُوهُ، فَتَكُونُ مَرْفُوعَةَ الْمَحَلِّ أَوْ لِبَابِ كَانَ، نَحْوُ؛ كَانَ زَيْدٌ أَبُوهُ عَالِمٌ أَوْ لِبَابِ كَادَ، نَحْوُ؛ كَادَ زَيْدٌ يَخْرُجُ،
Xəbər kimi vaki olan cümlələr
إِلاَّ yalnız qeyd olunan iki yerin xaricində vaki olan cümlələrin i'rabdan məhəlli olur, أَنْ تَقَعَ o cümlə vaki olduğu zaman, خَبَرًا xəbər olduğu zaman, لِمُتْتَدَإِ mübtədanın, نَحْوُ misalı belədir; زَيْدٌ أَبُوهُ قَائِمٌ "Zeyd, atası ayaqda olan" kimi, أَوْ və ya, لِبَابِ إِنَّ inna (və oxşarlarının) babının xəbəri kimi; نَحْوُ misalı belədir; إِنَّ زَيْدًا قَامَ أَبُوهُ "Şübhəsiz ki, Zeyd, atası ayaqda olan" kimi. فَ bir cümlə mübtədanın xəbəri və ya inna və qardaşlarının xəbəri kimi vaki olduqda, تَكُونُ o cümlə olur, مَرْفُوعَةَ الْمَحَلِّ məhəllən mərfu olur, yəni o xəbər olan cümlə məhəllən mərfudur. أَوْ və ya, لِبَابِ كَانَ kana (və oxşarlarının) babının xəbəri kimi, نَحْوُ misalı belədir; كَانَ زَيْدٌ أَبُوهُ عَالِمٌ "Zeyd, atası alim olan" kimi, أَوْ və ya, لِبَابِ كَادَ kade (və oxşarlarının – yaxınlıq fellərinin) babının xəbəri kimi, نَحْوُ misalı belədir; كَادَ زَيْدٌ يَخْرُجُ "Zeyd az qala çıxacaqdı" kimi.
Mətnin Ümumi Mənası: Yalnız ləfz nəzərdə tutulan və cümlədən məstər mənası nəzərdə tutulan iki yerin xaricində o cümlə mübtədanın xəbəri kimi vaki olduqda i'rabdan məhəlli olur. Misal;
زَيْدٌ أَبُوهُ قَائِمٌ
"Zeyd, atası ayaqda olan" tərkibində زَيْدٌ ləfz mübtəda və أَبُوهُ قَائِمٌ cümləsi isə onun xəbəridir.
*İnna və oxşarlarının xəbəri kimi vaki olan cümlənin i'rabdan məhəlli olur, misal;
إِنَّ زَيْدًا قَامَ أَبُوهُ
"Şübhəsiz ki, Zeyd, atası ayaqda olan" tərkibində inna ləfz ismini nəsb, xəbərini rəf edən fiilə bənzər hərflərdəndir. Zeydən ləfz isə onun nəsb etdiyi ismidir, قَامَ أَبُوهُ cümləsi isə inna ləfzinin məhəllən mərfu olan xəbəridir. Göründüyü kimi inna ləfzinin xəbəri olan cümlə məhəllən mərfudur.
*Kana və oxşarlarının xəbəri kimi vaki olan cümlənin i'rabdan məhəlli olur, misal;
كَانَ زَيْدٌ أَبُوهُ عَالِمٌ
"Zeyd, atası alim olan" tərkibində kana ləfz ismini rəf, xəbərini nəsb edən naqis fellərdəndir. Zeyd ləfzini özünə isim edib rəf etmişdir və أَبُوهُ عَالِمٌ cümləsini isə məhəllən nəsb edib özünə xəbər etmişdir. Göründüyü kimi kana və qardaşlarının xəbəri kimi vaki olan cümlə məhəllən mənsubdur.
*Kade və oxşarları olan, yəni yaxınlıq fellərinin xəbəri kimi vaki olan cümlənin i'rabdan məhəlli olur, misal;
كَادَ زَيْدٌ يَخْرُجُ
"Zeyd az qala çıxacaqdı" tərkibində kade ləfz yaxınlıq fellərindəndir, qarşısına aldığı Zeyd ləfz kade'nin ismidir və muzari fiil olan yehrucu ləfz isə kade ləfzinin xəbəri olan cümlədir və məhəllən mənsubdur. Kade ləfz ismi və xəbəri ilə birlikdə bir fiil cümləsidir.
أَوْ تَقَعَ مَفْعُولاً ثَانِيًا لِبَابِ عَلِمَ، نَحْوُ؛ عَلِمَ زَيْدٌ عَمْرًا أَبُوهُ قَائِمٌ أَوْ تَقَعَ مَفْعُولاً ثَالِثًا لِبَابِ أَعْلَمَ، نَحْوُ؛ أَعْلَمَ زَيْدٌ عَمْرًا بَكْرًا أَبُوهُ قَائِمٌ، أَوْ مُعَلَّقًا عَنْهَا، نَحْوُ؛ عَلِمْتُ أَ قَائِمٌ زَيْدٌ
Məf'ul kimi vaki olan cümlə
أَوْ تَقَعَ مَفْعُولاً və ya o cümlə məf'ul kimi vaki olduğu zaman i'rabdan məhəlli olur, elə məf'ul ki ثَانِيًا ikinci olan, لِبَابِ عَلِمَ qəlb fellərindən alime fiili babının, نَحْوُ; misalı belədir; عَلِمَ زَيْدٌ عَمْرًا أَبُوهُ قَائِم "Zeyd Amrın atasının ayaqda olduğunu bildi" kimi. أَوْ تَقَعَ مَفْعُولاً ثَالِثًا və ya üçüncü məf'ul olan cümlə, لِبَابِ أَعْلَمَ a'leme babının, نَحْوُ; misalı belədir; أَعْلَمَ زَيْدٌ عَمْرًا بَكْرًا أَبُوهُ قَائِمٌ "Zeyd Amra Bekrin atasının ayaqda olduğunu bildirdi" kimi, أَوْ və ya, مُعَلَّقًا tə'liq edilmiş, عَنْهَا ondan, نَحْوُ; misalı belədir; عَلِمْتُ أَ قَائِمٌ زَيْدٌ "Zeyd ayaqdadırmı bildim" kimi.
Mətnin Ümumi Mənası: Və ya "alime" babının ikinci məf'ulu kimi vaki olan cümlələrin i'rabdan məhəlli olur, misal;
عَلِمَ زَيْدٌ عَمْرًا أَبُوهُ قَائِم
"Zeyd Amrın atasının ayaqda olduğunu bildi" tərkibində alime ləfz qəlb fellərindəndir və faili Zeyd ləfzidir. Birinci məf'ulu Amr ləfzidir və ikinci məf'ulu isə أَبُوهُ قَائِم cümləsidir. Alime fiilinin ikinci məf'ulu olan أَبُوهُ قَائِم ləfz olan cümlə məhəllən mənsubdur.
*Eyni şəkildə 3 məf'ula mütaddi olan "A'leme" fiili kimi olanların üçüncü məf'ulu mövqeyində vaki olan cümlənin i'rabdan məhəlli vardır, misal;
أَعْلَمَ زَيْدٌ عَمْرًا بَكْرًا أَبُوهُ قَائِمٌ
"Zeyd Amra Bekrin atasının ayaqda olduğunu bildirdi" tərkibində أَعْلَمَ fiili üç məf'ula mütaddi bir fiildir. Qarşısına aldığı Zeyd ləfz onun failidir, Amr ləfz birinci məf'ul və Bekr ləfz ikinci məf'ul və أَبُوهُ قَائِمٌ ləfz olan cümlə isə üçüncü məf'ul kimi məhəllən mənsubdur.
*Yaxud özündən tə'liq edilmiş kimi vaki olduqda cümlənin i'rabdan məhəlli olur. Yəni mübtədanı birinci məf'ul kimi, mübtədanın xəbərini də ikinci məf'ul kimi nəsb etməyə mane olan bir səbəb olduğu zaman, qəlb felləri birinci və ikinci məf'ul kimi ayrı-ayrı ləfzlərdə əməl etməkdən imtina edirlər. Lakin özlərindən sonra vaki olan cümlənin məzmununu tələb etdiklərinə görə o cümlənin ləfzində olmasa da məhəllində əməl edirlər. (İzhara dərslərindən tə'liq mövzusuna baxa bilərsiniz) Belə cümləyə nahiv terminində "Muallakun Anh" deyilir. Belə cümləyə misal;
عَلِمْتُ أَ قَائِمٌ زَيْدٌ
"Zeyd ayaqdadırmı bildim" tərkibində أَ قَائِمٌ زَيْدٌ cümləsi kimi. عَلِمْتُ ləfz fiil+faildir. أَ həmzə isə istifham edatıdır, قَائِمٌ ləfz isə sifət olaraq istifham edatına etibar edən bir mübtədadır və زَيْدٌ ləfz isə قَائِمٌ ləfzinin failidir və xəbər yerinə gəlmişdir. Mübtəda olan ism-i fail ləfz قَائِمٌ ləfz faili olan زَيْدٌ ləfz ilə birlikdə İmam Birgivi'ye görə fiil cümləsidir. Lakin nahiv alimlərinin əksəriyyəti buna isim cümləsi deyir. Bu قَائِمٌ زَيْدٌ ləfzinin əvvəlində istifham edatı olduğu üçün عَلِمَ fiili tə'liq edilmişdir, yəni birinci və ikinci məf'ulda əməl etməkdən imtina edilmişdir. أَ قَائِمٌ زَيْدٌ cümləsi alime fiilinin məf'ulu kimi məhəllən mənsubdur. أَ قَائِمٌ زَيْدٌ cümləsinə, amilin özündə ləfzən əməl etmədiyi, lakin məhəllində əməl etdiyi və ya başqa sözlə amilin özündə məhəllində deyil, ləfzən əməl etməkdən imtina etdiyi cümlə deyilir.
أَوْ تَقَعَ حَالاً، نَحْوُ؛ جَاءَنِي زَيْدٌ وَ هُوَ رَاكِبٌ، فَتَكُونُ مَنْصُوبَةَ الْمَحَلِّ
Hal kimi vaki olan cümlə
أَوْ və ya, تَقَعَ i'rabdan məhəlli olan cümlə olur, حَالاً hal kimi vaki olarsa, نَحْوُ misalı belədir; جَاءَنِي زَيْدٌ وَ هُوَ رَاكِبٌ "Minici olduğu halda Zeyd mənə gəldi" kimi. فَ buraya qədər sayılan kana və kade babının xəbəri, alime babının ikinci, a'leme babının üçüncü məf'ulu və muallakun anh və ya hal kimi vaki olan bir cümlə تَكُونُ olur, مَنْصُوبَةَ الْمَحَلِّ məhəllən mənsub olur.
Mətnin Ümumi Mənası: Hal kimi vaki olan cümlənin i'rabdan məhəlli vardır, misal;
جَاءَنِي زَيْدٌ وَ هُوَ رَاكِبٌ
"Minici olduğu halda Zeyd mənə gəldi" tərkibində وَ هُوَ رَاكِبٌ cümləsi cümlədə fail mövqeyində olan زَيْدٌ ləfzinin halı olan bir cümlədir. Hal olan ləfzlər mənsubatdandır. Burada زَيْدٌ ləfz də zu-l-hal, yəni hal sahibidir.
Qeyd: Kana və kade babının xəbərləri, alime babının ikinci məf'ulu, a'leme babının üçüncü məf'ulu, muallakun anh olan bir cümlə və ya hal kimi vaki olan cümlə məhəllən mənsub olur.
أَوْ تَقَعَ جَوَابًا لِشَرْطٍ جَازِمٍ بَعْدَ الْفَاءِ أَوْ بَعْدَ إِذَا، نَحْوُ؛ إِنْ تُكْرِمْنِي فَأَنْتَ مُكْرَمٌ، فَتَكُونَ مَجْزُومَةَ الْمَحَلِّ
Cəzm edən şərt ləfzinin cavabı kimi vaki olan cümlə
أَوْ və ya cümlə, تَقَعَ vaki olur, جَوَابًا لِشَرْطٍ جَازِمٍ cəzm edənin şərti üçün cavab kimi vaki olan bir cümlə olur, بَعْدَ الْفَاءِ fa-i cəzaidən sonra, أَوْ və ya, بَعْدَ إِذَا iza-i fücaiyyədən sonra, نَحْوُ misalı belədir; إِنْ تُكْرِمْنِي فَأَنْتَ مُكْرَمٌ "Əgər mənə ikram etsən, sən ikram olunan olarsan" kimi. فَ bir cümlə fa-i cəzaidən və ya iza-i fücaiyyədən sonra mövcud olub cəzm edən şərt sözünün cavabı kimi vaki olarsa, تَكُونَ o cümlə olur, مَجْزُومَةَ الْمَحَلِّ məhəllən məczum olur.
Metnin Ümumi Mənası: Yaxud bir cümlə fa-i cəza və ya iza-i fücaiyyədən sonra mövcud olub, cəzm edən şərt kəlməsinin cavabı kimi baş verərsə, bu halda həmin cümlənin irabdan məhəlli vardır (fa-i cəza üçün) misal;
إِنْ تُكْرِمْنِي فَأَنْتَ مُكْرَمٌ
“Əgər mənə ikram etsən, sən ikram olunan olarsan” ifadəsində فَأَنْتَ مُكْرَمٌ sözündəki fa hərfi fa-i cəza hərfidir. أَنْتَ sözü müfrəd müzəkkər müxatəb üçün olan merfu munfasıl zamirdir və mübtəda olmaq üzrə məhəllən merfudur, مُكْرَمٌ isə onun xəbəridir. Mübtəda və xəbərdən ibarət olan أَنْتَ مُكْرَمٌ cümləsi fa-i cəza hərfindən sonra gələn isim cümləsidir. Bu cümlə fa-i cəza ilə birlikdə məhəllən məczumdur və in-i şərtiyyənin cavabıdır.
*Iza-i fücaiyyə üçün misal;
وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ إِذَا هُمْ يَقْنَطُونَ
“Əlləri ilə etdikləri səbəbindən onlara bir pislik toxunduqda dərhal ümidlərini itirirlər” Rum 36 ayəsində إِذَا sözü iza-i fücaiyyədir. هُمْ sözü cəmi müzəkkər qayıb üçün olan munfasıl merfu zamirdir və mübtəda olmaq üzrə məhəllən merfudur. يَقْنَطُونَ isə mübtəda olan هُمْ sözünün xəbəridir. Mübtəda və xəbərdən ibarət olan هُمْ يَقْنَطُونَ cümləsi iza-i fücaiyyə ilə birlikdə in-i şərtiyyənin cavabıdır və məhəllən məczumdur.
أَوْ تَقَعَ صِفَةً لِنَكِرَةٍ، نَحْوُ؛ جَاءَنِي رَجُلٌ أَبُوهُ قَائِمٌ أَوْ تَقَعَ الْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةً عَلَى مُفْرَدٍ، نَحْوُ؛ زَيْدٌ ضَارِبٌ وَ يَقْتُلُ أَوْ تَقَعَ جُمْلَةً لَهَا مَحَلٌّ مِنَ الْإِعْرَابِ، نَحْوُ؛ زَيْدٌ أَبُوهُ قَائِمٌ وَ ابْنُهُ قَاعِدٌ أَوْ تَقَعَ بَدَلاً مِنْ أَحَدِهِمَا أَوْ تَأْكِيدًا لِلثَّانِيَةِ أَوْ بَيَانًا لَهَا عَلَى رَأْيِ فَيَكُونُ إِعْرَابُهَا عَلَى حَسَبِ إِعْرَابِ الْمَتْبُوعِ.
Müfrədə və ya İrabdan Məhalı Olan Cümləyə Tabe Olaraq Baş Verən Cümlə
أَوْ تَقَعَ və ya cümlə baş verir, صِفَةً sifət olaraq, لِنَكِرَةٍ nekirə bir isim üçün, نَحْوُ misalı belədir; جَاءَنِي رَجُلٌ أَبُوهُ قَائِمٌ “Atası ayaqda olan bir adam mənə gəldi” kimi. أَوْ تَقَعَ الْجُمْلَةُ və ya o cümlə baş verir, مَعْطُوفَةً atfedilmiş cümlə olaraq, عَلَى مُفْرَدٍ müfrəd bir söz üzərinə, نَحْوُ misalı belədir; زَيْدٌ ضَارِبٌ وَ يَقْتُلُ “Zeyd vurandır və öldürür” kimi. أَوْ تَقَع və ya baş verir, جُمْلَةً cümlə olaraq, لَهَا o cümlə üçün vardır, مَحَلٌّ مِنَ الْإِعْرَابِ irabdan məhal, نَحْوُ misalı belədir; زَيْدٌ أَبُوهُ قَائِمٌ وَ ابْنُهُ قَاعِدٌ “Zeyd atası ayaqda və oğlu oturandır” kimi. أَوْ تَقَعَ və ya o cümlə olur, بَدَلاً bedel, مِنْ أَحَدِهِمَا o ikisindən, yəni cümlə olmayan bir söz və ya irabdan məhəlli olan cümlədən, أَوْ və ya, تَأْكِيدًا təsdiq olaraq, لِلثَّانِيَةِ yuxarıda qeyd olunan iki şeyin ikincisinin, yəni irabdan məhəlli olan cümlənin, أَوْ və ya, بَيَانًا izah olaraq, لَهَا o irabdan məhəlli olan cümlənin, عَلَى رَأْيٍ bir fikir üzrə, فَ bir cümlə nekirə bir ismin sifəti olaraq, müfrəd bir söz üzərinə atfedilmiş olaraq, irabdan məhəlli olan cümlə üzərinə atfedilmiş olaraq, müfrəd bir söz və ya irabdan məhəlli olan cümlədən bedel olaraq, təsdiqi olaraq və ya izahı olaraq baş verərsə, يَكُونُ olur, إِعْرَابُهَا o cümlənin irabı, عَلَى حَسَبِ إِعْرَابِ الْمَتْبُوعِ tabe olduğu sözün irabına görə.
Metnin Ümumi Mənası: Cümlə nekirə bir isim üçün sifət olarsa irabdan məhəlli vardır, misal;
جَاءَنِي رَجُلٌ أَبُوهُ قَائِمٌ
“Atası ayaqda olan bir adam mənə gəldi” ifadəsində أَبُوهُ قَائِمٌ sözü nekirə bir isim olan رَجُلٌ sözünün sifətidir. رَجُلٌ isə mevsufdur.
*Müfrəd bir söz üzərinə atfedilmiş cümlənin irabdan məhəlli vardır, misalı;
زَيْدٌ ضَارِبٌ وَ يَقْتُلُ
“Zeyd vurandır və öldürür” ifadəsində يَقْتُلُ sözü ضَارِبٌ sözünə atfedilmiş bir sözdür. Atfedilən söz matufun aleyh olan sözün irabına tabe olduğu üçün atfedilən يَقْتُلُ cümləsi məhəllən merfudur.
*İrabdan məhəlli olan cümlə yerinə kaim olan cümlənin də irabdan məhəlli vardır, misalı;
زَيْدٌ أَبُوهُ قَائِمٌ وَ ابْنُهُ قَاعِدٌ
“Zeyd atası ayaqda və oğlu oturandır” ifadəsində اِبْنُهُ قَاعِدٌ cümləsi kimi. اِبْنُ sözü mübtədadır və ona birləşən ـهُ zamiri müfrəd müzəkkər üçün olan muttasıl zamirdir və اِبْنُ sözünün muzafun ileyhi olmaq üzrə məhəllən mecrurdur. Mübtəda və xəbəri ilə birlikdə, yəni اِبْنُهُ قَاعِدٌ cümləsi أَبُوهُ قَائِمٌ cümləsi üzərinə atfedilən cümlə-i matufədir.
*Cümlə olmayan bir söz və ya irabdan məhəlli olan cümlədən bedel olaraq baş verən cümlənin də irabdan məhəlli vardır, misalı;
وَ أَسَرُّوا النَّجْوَى ألَّذِينَ ظَلَمُوا هَلْ هَذَا إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُكُمْ
“Zalımlar, bu sizin kimi bir insandan başqa bir şeydir mi deyə pıçıldaşdılar” Ənbiya 3-cü ayəsində هَلْ هَذَا إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُكُمْ cümləsi məhəllən mansubdur. أَسَرُّوا felinin məfulu olan النَّجْوَى sözündən bedeldir.
*İrabdan məhəlli olan cümlənin təsdiqi olaraq baş verən cümlənin də irabdan məhəlli vardır, misalı;
زَيْدٌ أَبُوهُ عَالِمٌ أبُوهُ عَالِمٌ
“Zeyd, atası alimdir, atası alimdir” ifadəsində ikinci olan أبُوهُ عَالِمٌ sözünün təsdiqi kimi. Birinci أبُوهُ عَالِمٌ sözü məhəllən merfudur və ikincisi də ona tabe olduğu üçün o da məhəllən merfudur.
*İrabdan məhəlli olan cümləyə bir fikirə görə izah olaraq baş verən cümlənin də irabdan məhəlli vardır, misalı;
فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ قَالَ يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَ مُلْكٍ لاَ يَبْلَى
“Şeytan belə deyərək onun fikrini qarışdırdı: "Ey Adəm! Sənə əbədilik ağacının və sonu olmayan bir hökmranlığın yolunu göstərim mi?” Ta-ha 120-ci ayəsində قَالَ يَا آدَمُ cümləsi فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ cümləsinin izahıdır.
Qeyd: Bir cümlə nekirə bir ismin sifəti olaraq, müfrəd bir söz üzərinə atfedilmiş olaraq, irabdan məhəlli olan cümlə üzərinə atfedilmiş olaraq, müfrəd bir söz və ya irabdan məhəlli olan cümlədən bedel olaraq, təsdiqi olaraq və ya izahı olaraq baş verərsə, o halda həmin cümlənin irabı tabe olduğu sözə görə müəyyən edilir, yəni metbusunun irabına tabedir. Yəni sifət mevsufununki kimi, atıf matufun aleyhinki kimi, bedel olan söz mübdelun minhinki kimi, təsdiq müəkkəd sözünki kimi, izah isə mübəyyən sözün irabı kimi irablanır.
Xülasə
فَظَهَرَ مِنْ هَذِهِ الْجُمْلَةِ أَنَّ الْجُمْلَةَ قِسْمَانِ، قِسْمٌ؛ فِي تَأْوِيلِ الْمُفْرَدِ فَيَكُونُ لَهُ إِعْرَابٌ فِي كُلِّ مَوْضِعٍ وَ ذَلِكَ أَيْضًا قِسْمَانِ، اَلْأَوَّلُ؛ مَا أُرِيدَ بِهِ لَفْظُهُ وَ الثَّانِي؛ مَا أُرِيدَ بِهِ مَعْنًى مَصْدَرِيٌّ وَ قِسْمٌ؛ مِنَ الْجُمْلَةِ لاَ يَكُونُ فِي تَأْوِيلِ الْمُفْرَدِ فَلاَ تَكُونُ مَعْمُولَةً إِلاَّ فِي خَمْسَةِ مَوَاضِعَ، اَلْأَوَّلُ؛ خَبَرٌ وَ الثَّانِي؛ مَفْعُولٌ وَ الثَّالِثُ؛ جَوَابُ شَرْطٍ جَازِمٍ مَعَ الْفَاءِ أَوْ إِذَا وَ الرَّابِعُ؛ حَالٌ وَ الْخَامِسُ؛ تَابِعٌ
فَ xülasə olaraq, ظَهَرَ aydın oldu ki, مِنْ هَذِهِ الْجُمْلَةِ bu cümlələrdən, أَنَّ الْجُمْلَةَ cümlə, قِسْمَانِ iki hissəyə bölünür, قِسْمٌ bir hissə; فِي تَأْوِيلِ الْمُفْرَدِ müfrəd təvilindədir, فَيَكُونُ belə cümlələr üçün olur, إِعْرَابٌ irab, فِي كُلِّ مَوْضِعٍ baş verdiyi hər yerdə, وَ ذَلِكَ أَيْضًا və həmçinin müfrəd təvilində olub irabdan məhəlli olan cümlə mütləq cümlə kimi, قِسْمَانِ iki hissəyə bölünür; اَلْأَوَّلُ birinci hissə; مَا elə cümlədir ki, أُرِيدَ onunla, لَفْظُهُ öz sözü, وَ الثَّانِي ikinci hissə; مَا elə cümlədir ki, أُرِيدَ onunla, مَعْنًى مَصْدَرِيٌّ məcazi məna, وَ قِسْمٌ; digər hissə; مِنَ الْجُمْلَةِ cümlədən, لاَ يَكُونُ olmaz, فِي تَأْوِيلِ الْمُفْرَدِ müfrəd təvilində, فَلاَ تَكُونُ o halda cümlə olmaz, مَعْمُولَةً mamul olmaz, إِلاَّ yalnız cümlə aşağıda qeyd olunan, فِي خَمْسَةِ مَوَاضِعَ beş yerdə mamul olur, اَلْأَوَّلُ birinci; خَبَرٌ xəbərdir, yəni xəbərin yeri, وَ الثَّانِي ikinci; مَفْعُولٌ məf'uldur, yəni məf'ulun yeri, وَ الثَّالِثُ üçüncü; جَوَابُ شَرْطٍ جَازِمٍ cəzm edən şərt edatının cavabı, مَعَ الْفَاءِ أَوْ إِذَا fa-i cəza və ya iza-i fücaiyyə ilə birlikdə, وَ الرَّابِعُ dördüncü; حَالٌ haldır, yəni hal olan sözün yeri, وَ الْخَامِسُ beşinci; تَابِعٌ tabedir, yəni tabe olanın yeri.
Metnin Ümumi Mənası: Bütün bu deyilənlərdən sonra aydın oldu ki, cümlə iki hissəyə bölünür;
- Birinci hissə: Müfrəd təvilində olan cümlə: Belə cümlənin hər yerdə irabı vardır. Bu da iki hissəyə bölünür. Birincisi, sözün özünün nəzərdə tutulduğu hissədir, ikincisi isə masdar mənası nəzərdə tutulan hissədir.
- İkinci hissə: Müfrəd təvilində olmayan cümlədir. Belə cümlə mamul olmaz, yalnız aşağıda qeyd olunan 5 yerdə mamul olur;
| Xəbər |
| Məf'ul |
| Fa və ya İza ilə birlikdə cəzm edən hərflərdən birinin şərtinin cavabı |
| Hal |
| Tabe |