Məzdarla müəvvəl (təvil olunan) cümlə

وَ كَذَا إِنْ أُرِيدَ بِهَا مَعْنًى مَصْدَرِيٌّ

 Masdarla Müevvel (Təvil Edilən) Olan Cümlə

وَ كَذَا və eyni şəkildə, إِنْ əgər, أُرِيدَ iradə, yəni murad edilərsə, بِهَا o cümlə ilə, مَعْنًى bir məna, مَصْدَرِيٌّ masdari, yəni masdara aid olan,

*Lafzı iradə edilmiş bir cümlənin irabdan məhəlli olduğu kimi, əgər masdar mənası iradə edilən bir cümlə olarsa, irabdan məhəlli olur.

إِمَّا بِوَاسِطَةِ أَنَّ أَوْ أَنْ أَوْ مَا الْمَصْدَرِيَّتَيْنِ، كَقَوْلِكَ؛ بَلَغَنِي أَنَّكَ قَائِمٌ وَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى؛ وَ أَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ

Hərf Vasitəsilə

إِمَّا ya, بِوَاسِطَةِ vasitəsilə, أَنَّ ən, أَوْ və ya, أَنَّ ənnə, أَوْ və ya, مَا mə, الْمَصْدَرِيَّتَيْنِ masdariyyə hərfi olan ikili (mə və ən), كَقَوْلِكَ sənin bu sözündə olduğu kimi; بَلَغَنِي أَنَّكَ قَائِمٌ "Ayaqda olmağın mənə çatdı" kimi, وَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى və Allah-taalanın bu sözündə olduğu kimi; وَ أَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ "Oruc tutmağınız sizin üçün xeyirlidir"

*Bu da ən, ənnə və mə hərfləri vasitəsilə olur. Ən, ənnə və mə hərfləri vasitəsilə masdara təvil edilərək, onlardan masdar mənası murad olunan cümlələrin misalı;

بَلَغَنِي أَنَّكَ قَائِمٌ

"Ayaqda olmağın mənə çatdı" tərkibində ənnə lafzı ismini nəsb, xəbərini rəf edən hurufun müşəbbəhə bil-fiildir. Önünə aldığı kəf zamiri məhəllən mənsubdur və ənnə lafzının ismidir. Qaimun lafzı isə ənnə lafzının xəbəridir. Kəf zamiri qaimun lafzı ilə birlikdə isim cümləsidir. Ənnə lafzı ismi və xəbəri ilə birlikdə قِيَامُكَ "sənin ayaqda olmağın" şəklində masdarla müevvel olub məhəllən mərfudur və bəlağa feilinin də failidir. Digər misal;

وَ أَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ

"Oruc tutmağınız sizin üçün xeyirlidir" (Bəqərə 184. ayə) ayəsində ən lafzı önünə aldığı muzari fiili nəsb etmişdir, muzari fiil əfal-i xamsədən olduğu üçün sonundakı nun hərfi düşmüşdür. Ən-i masdariyyə olan ən lafzı önündəki muzari fiil olan təsûmû lafzı ilə birlikdə صِيَامُكُمْ və ya صُومُكُمْ "sizin orucunuz" şəklində masdarla müevvel olub mübtəda olmaq üzrə məhəllən mərfudur. Xayrun lafzı isə bu mübtədanın xəbəridir. Ləkum cər-məcruru isə xayrun lafzına mütəalliqdir.

Qeyd: Musannif İmam Birgivi ən və mə hərflərini "əl-masdariyyətəyn" olaraq sifətləmişdir. Amma ənnə lafzını bunlara daxil etməmişdir. Çünki ənnə lafzı daim önündəki lafzı masdara təvil edir. Ən hərfi isə masdariyyə hərflərindən olduğu kimi ən-i təfsiriyyə və ya ən-i zayidə də ola bilər. Mə hərfi isə masdariyyə hərflərindən olduğu kimi mə-i nafiə və ya mə-i zayidə də ola bilər.

أَوْ بِغَيْرِهِ، نَحْوُ الْجُمْلَةِ الَّتِي أُضِيفَ إِلَيْهًا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى؛ يَوْمَ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ أَيْ يَوْمَ نَفْعِ صِدْقِ الصَّادِقِينَ وَ نَحْوُ؛ قَوْلِهِ تَعَالَى؛ سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ ءَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ أَيْ إِنْذَارُكَ وَ عَدَمُ إِنْذَارِكَ وَ نَحْوُ؛ تَسْمَعُ بِالْمُعَيْدِيِّ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَرَاهُ أَيْ سَمَاعُكَ وَ هَذَا الْآخِيرُ مَقْصُورٌ عَلَى السَّمَاعِ

Hərf Vasitəsi Olmadan

أَوْ بِغَيْرِهِ və ya masdara təvil edən hərflər olmadan, نَحْوُ الْجُمْلَةِ الَّتِي misalı elə bir cümlədir ki; أُضِيفَ إِلَيْهًا ona izafə edilmişdir, كَقَوْلِهِ تَعَالَى Allah-taalanın bu sözündə olduğu kimi; يَوْمَ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ "Sadiq olanların sadiqliyinin fayda verdiyi gün" kimi, أَيْ yəni, يَوْمَ نَفْعِ صِدْقِ الصَّادِقِينَ "Sadiqlərin sadiqliyinin faydasının günü" kimi. وَ نَحْوُ və yenə misalı belədir; وَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى və Allah-taalanın bu sözündə olduğu kimi; سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ ءَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ "Sən onları xəbərdar etdinmi, etmədinmi onlar üçün eynidir" kimi, أَيْ yəni, إِنْذَارُكَ وَ عَدَمُ إِنْذَارِكَ "Sənin xəbərdarlığın və xəbərdar etməməyin" kimi, وَ نَحْوُ; və yenə misalı belədir; تَ سْمَعُ بِالْمُعَيْدِيِّ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَرَاهُ "Muaydi’ni eşitmek onu görməkdən daha xeyirlidir" kimi, أَيْ yəni, سَمَاعُكَ "sənin eşitməyin" kimi, وَ هَذَا الْآخِيرُ və bu son misal, مَقْصُورٌ məhduddur, yəni məhdudlaşdırılıb, عَلَى السَّمَاعِ eşitmə üzərinə. *Yenə də masdar hərfləri olmadan masdar mənası nəzərdə tutulur. Misalı, ona izafə olunan cümlə kimidir. Belə cümlələrin misalı: يَوْمَ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ "Sadiq olanların sadiqliyinin fayda verdiyi gün" Maide 119. ayəsində يَنْفَعُ sözü muzari felidir. الصَّادِقِينَ sözü isə يَنْفَعُ sözünün məfuludur. Buradan izafə ilə: يَوْمَ نَفْعِ صِدْقِ الصَّادِقِينَ "Sadiqlərin sadiqliyinin faydasının günü" kimi bir izafə yaranır. سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ ءَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ "Sən onları xəbərdar etdinmi, etmədinmi onlar üçün eynidir" Bakara 6. ayəsində isə: إِنْذَارُكَ وَ عَدَمُ إِنْذَارِكَ "Sənin xəbərdarlığın və xəbərdar etməməyin" kimi bir izafə yaranır. تَسْمَعُ بِالْمُعَيْدِيِّ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَرَاهُ "Muaydi’ni eşitmək onu görməkdən daha xeyirlidir" ifadəsində isə: سَمَاعُكَ "sənin eşitməyin" kimi bir izafə yaranır. Bu misal semai’dır. Masdara Təvil | Hərf ilə | Hərfsiz (İzafə ilə) | |----------|---------------------| | أَنْ تَسْمَعَ | سَمَاعُكَ | | أَنَّ تَسْمَعَ | | | Sənin eşitməyin | | Hərf ilə | Hərfsiz (İzafə ilə) | |----------|---------------------| | أَنْ تَصُومُوا | صِيَامُكُمْ, صُومُكُمْ | | أَنَّ تَصُومُوا | | | Sizin orucunuz | | Hərf ilə | Hərfsiz (İzafə ilə) | |----------|---------------------| | مَا رَحُبَتْ | رُحْبِهَا | | Onun genişliyi |