3.2 Cümlə
وَ الثَّانِي اَلْجُمْلَةُ؛ وَ هِيَ عَلَى قِسْمَيْنِ
وَ الثَّانِي bəzən mamul olan sözlərin ikincisi, اَلْجُمْلَةُ cümlədir, وَ هِيَ və o, yəni cümlə, عَلَى قِسْمَيْنِ iki hissəyə bölünür.
Mətnin Ümumi Mənası: Əslində mamul olmayan, lakin ikinci hissənin (həmişə mamul olanlar) yerində olduğu üçün mamul olan və iki hissədən ibarət olan sözlərin ikincisi cümlədir. Cümlə isə fel və isim cümləsi olmaqla iki hissəyə bölünür.
Cümlə
مَا تَضَمَّنَ كَلِمَتَيْنِ بِالْإِسْنَادِ
İsnad ilə iki sözü özündə birləşdirən şeydir.
Birini digərinə isnad edərək iki sözü özündə birləşdirən ifadəyə cümlə deyilir. İsnad isə Azərbaycan dilində də olduğu kimi bir şeyi birinə aid etmək, izafə etmək deməkdir. Məsələn, kiməsə günah isnad etmək, yəni ona o günahı aid etmək, yükləmək, atfetməkdir. Cümlə içində isnad olunan sözə müsnəd deyilir, müsnədin (yəni isnad olunan şeyin) isnad edildiyi digər sözə isə müsnədün ileyh (özünə bir şey isnad olunan) deyilir. Misal üçün, "Məhəmməd elçidir" dedikdə "elçi" sözü müsnəddir və "Məhəmməd" sözünə isnad edilir. Bu halda "Məhəmməd" sözü isə müsnədün ileyh olur, yəni özünə bir şey (elçilik) isnad olunandır.
Kafiye kitabının əvvəlində də qeyd olunduğu kimi, söz; isim, fel və hərf olmaqla üç hissədən ibarətdir. Cümləni meydana gətirən ünsürlər isnad ilə iki sözün varlığı olduğuna görə bu isim, fel və hərf üçlüsündən yalnız ikisi cümlə ola bilər. Məntiqi bir bölmə etsək, ardıcıl olaraq;
| İsim | İsim |
| İsim | Fel |
| Fel | Fel |
| Fel | Hərf |
| Hərf | İsim |
| Hərf | Hərf |
Cədvəldə tünd rəngli olan ikililərdən cümlə yaranır. Cümlənin yaranmasında isnad mövcud olduğu üçün və hərflərin belə bir xüsusiyyəti olmadığına görə hərf ilə olan ikililər çıxarılır. İsim olan söz həm müsnəd olur, yuxarıdakı misaldakı "elçi" sözü kimi, həm də müsnədun iləyh olur. Müsnədun iləyh olması isim+isim olan cümlədə mübtəda+xəbər olan cümlənin mübtədası eyni zamanda müsnədun iləyhdır. Beləliklə isim+isimdən ibarət tərkib cümlə olmağa qadirdir. Onsuz da geriyə fel qalır. Ərəb dilində fel+fel şəklində bir quruluş yoxdur və fel yalnız müsnəd ola bilər, buna görə ikinci felin müsnədun iləyh olması lazımdır, amma felin belə bir xüsusiyyəti olmadığı üçün fel+fel də çıxarılır. İsim+isimdən cümlə yarana bildiyini dedik, son olaraq isim+fel qalır. İsim həm müsnəd, həm də müsnədun iləyh ola bilər, fel isə yalnız müsnəd ola bilər. Bu halda isim felə isnad edilə bilməz, amma fel ismə isnad edilə bilər və buradan da fel cümləsi yaranır, fel müsnəd olur və öz faili olan ismə isnad edilir, fail olan isim isə müsnədun iləyh olur.
| İsim Cümləsi | |
| Xəbər | Mübtəda |
| قَائِمٌ | زَيْدٌ |
| Müsnəd | Müsnədun İleyh |
| Zeyd ayaqdadır | |
| Fel Cümləsi | |
| Fail | Fel |
| زَيْدٌ | قَامَ |
| Müsnədun İleyh | Müsnəd |
| Zeyd qalxdı | |