Zaman və Məkan İsmi

فَصْلٌ بİNƏYİ İSMİ-ZƏMAN VƏ İSMİ-MƏKAN YƏFİLU VƏZNİNDƏ KƏSİR İLƏ MƏFİL VƏZNİNDƏ, GÖZÜN KƏSİRİ İLƏ; MƏCLİS, MƏBİT KİMİ. YƏFƏLU VƏ YƏFULU VƏZNİNDƏ GÖZÜN FƏTHİ VƏ DAMMƏSİ İLƏ MƏFƏL VƏZNİNDƏ, GÖZÜN FƏTHİ İLƏ; MƏZHƏB, MƏŞRƏB, MƏQTƏL, MƏQAM KİMİ. ŞAZ (QAYDADAN KƏNAR) OLANLAR: MƏSCİD, MƏŞRİQ, MƏĞRİB, MƏTLI, MƏCƏZR, MƏFRİQ, MƏSKİN, MƏNBİT, MƏSQİT, MƏNSİK, MƏRFİQ. BAZILARINDA GÖZÜN FƏTHİ DƏ QƏBUL OLUNUB VƏ HAMISINDA CAİZDİR. ƏGƏR FİİLİN FƏİ VƏ LAMI SAĞLAM OLSA. FƏİSİ ƏRİZ OLANLARDA GÖZÜ HƏMİŞƏ KƏSİRLİ OLUR: MƏVİD, MƏVZİ, MƏVSİM KİMİ. LAMİ ƏRİZ OLANLARDA GÖZÜ HƏMİŞƏ FƏTHİ OLUR: MƏR'A, MƏ'VA, MƏRMA, MƏRZƏ, MƏĞZƏ KİMİ. BAZILARINA TƏ'NİS TƏSİRLİ TƏ DƏ GİRƏ BİLİR: MƏZƏNNƏ, MƏQBƏRƏ, MƏŞRƏQƏ KİMİ. ŞAZ OLANLAR: MƏQBƏRƏ, MƏŞRƏQƏ DAMMƏ İLƏ. ÜÇ HƏRFDƏN ÇOX OLANLARDA MƏF'UL İSMİ KİMİ: MÜDXƏL, MÜQAM. ƏGƏR BİR YERDƏ BİR ŞEY ÇOX OLARSA, ÜÇ HƏRFLİ SADƏ FİİLDƏN MƏFƏLƏ VƏZNİ İLƏ İSTİFADƏ OLUNUR: ƏRZ MƏSBƏƏ, MƏSƏDƏ, MƏZƏBƏ, MƏBƏTXƏ, MƏQTHƏ KİMİ.

فَصْلٌ belə bir fəsildir ki, بİNƏYİ İSMİ-ZƏMAN VƏ İSMİ-MƏKAN – zaman və məkan isminin quruluşu haqqında bir fəsil, مِنْ يَفْعِلُ بِالْكَسْرِ – kəsirli (gözün kəsiri ilə) yəfilu vəznində gələn fiillərdən, عَلَى مَفْعِلٍ – məfil vəznində, yəni gözün kəsiri ilə.

*Yəfilu vəznində gələn fiildən zaman və məkan ismi məfil vəznində olur.

Vəzn		Fiil	Zaman və Məkan İsmi
Vəzn	مَفْعِلٌ	يَجْلِسُ	مَجْلِسٌ
Mevzun		يَبِيتُ	مَبِيتٌ

وَ مِنْ يَفْعَلُ və يَفْعَلُ vəznindən və يَفْعُلُ vəznindən isə gözün fəthəsi və damməsi ilə, عَلَى مَفْعَلٍ بِالْفَتْحِ – fəthə ilə olan məfəl vəznində gəlir.

*Yəfəlu və yəfulu vəznindən gələn zaman və məkan ismi məfəlun şəklindədir.

Getmək zamanı və məkanı	اَلْمَذْهَبُ
İçmək zamanı və məkanı	اَلْمَشْرَبُ
Öldürmək zamanı və məkanı	اَلْمَقْتَلُ
Durmaq zamanı və məkanı	اَلْمَقَامُ

Aşağıdakı sözlər qaydaya uyğun olmayaraq şaz (qayda xarici) gəlmişdir:

Səcdə etmə zamanı və məkanı	اَلْمَسْجِدُ
Batma zamanı və məkanı	اَلْمَغْرِبُ
Doğma zamanı və məkanı	اَلْمَشْرِقُ
Doğma zamanı və məkanı	اَلْمَطْلِعُ
Boğazlama zamanı və məkanı	اَلْمَجْزِرُ
Ayırma zamanı və məkanı	اَلْمَفْرِقُ
Qalma zamanı və məkanı	اَلْمَسْكِنُ
Bitki bitmə zamanı və məkanı	اَلْمَنْبِتُ
Düşmə zamanı və məkanı	اَلْمَسْقِطُ
İbadət etmə zamanı və məkanı	اَلْمَنْسِكُ
Yumuşaq olma zamanı və məkanı	اَلْمَرْفِقُ

وَ حُكِيَ الْفَتْحُ – fəthə (gözün fəthəsi) bəzi sözlərdə (məsələn, məskin, məqli, məscid) söylənmişdir və hamısında gözün fəthəsi də caizdir. Bu zaman və məkan isminin...

Əgər fiil, fa və lam hərfi sağlam olan fiil olarsa və ya fa hərfi mütəl olan fiildən alınan zaman və məkan isimləri sigası olarsa, bu siganın ayn hərfi həmişə kəsrə ilə oxunur. *Yuxarıdakı ifadələrdən اَلْمَسْكِنُ, اَلْمَطْلِعُ və اَلْمَسْجِدُ sigalarında ayn hərfi fətah ilə də oxuna bilər və bu səbəbdən ayn hərfinin fətah ilə oxunması da caizdir. Zaman və məkan isimlərinin bu şəkildə gəlməsi, həmin fiilin fa və lam hərfi sağlam olduğu hallarda olur. Fa hərfi mütəl olan fiildən alınan zaman və məkan isimlərinin ayn hərfi həmişə kəsrə ilədir. Yəni, muzari formasında ayn hərfi nə olursa olsun, bu qayda dəyişmir. | Sözvermə yeri və zamanı | اَلْمَوْعِدُ | | İşarələmə yeri və zamanı | اَلْمَوْسِمُ | | Mövzi yeri və zamanı | اَلْمَوْضِعُ | Lam hərfi mütəl olan fiildən alınan zaman və məkan isimlərinin ayn hərfi həmişə fətah ilədir. *Lam hərfi mütəl olan fiildən alınan zaman və məkan isimlərinin ayn hərfi həmişə fətah ilədir. | Otlama yeri və zamanı | اَلْمَرْعَى | | Sığınma yeri və zamanı | اَلْمَأْوَى | | Atma yeri və zamanı | اَلْمَرْمَى | | Razı olma yeri və zamanı | اَلْمَرْضَى | | Qəza yeri və zamanı | اَلْمَغْزَى | Bəzən zaman və məkan isimlərinə tə’nis ta’sı əlavə olunur. *Bəzən bu sigalara tə’nis ta’sı əlavə olunur. Bunun səbəbi mübaliğə və ya dişilik üçün olur. Yalnız zaman və məkan isimlərində tə’nis ta’sı gəldikdə, həmin məkan topluluq bildirir. Bu sigalar semai olub, ərablardan eşidilmə əsasında qeyd olunmuşdur. | Zənn olunan yer | اَلْمَظَنَّةُ | | Dəfn olunan yer | اَلْمَقْبَرَةُ | | Doğulan yer | اَلْمَشْرَقَةُ | Şazz olaraq اَلْمَقْبُرَةُ və اَلْمَشْرُقَةُ sözlərində ayn hərfi dammə ilə də gələ bilər. *Bu ifadələr şazz olaraq ayn hərfində dammə ilə də gələ bilər. | اَلْمَقْبُرَةُ | | اَلْمَشْرُقَةُ | Üç hərfli fiildən əlavə olan zaman və məkan isimləri məful ismi kimi olur, məsələn, اَلْمُدْخَلُ və اَلْمُقَامُ. Əgər bir məkan bir şeylə çox olarsa, həmin yerdə مَفْعَلَةٌ vəzni ilə isim istifadə olunur və ayn hərfi fətah ilə olur. Belə hallarda deyilir: | اَلْمُدْخَلُ | اَلْمُقَامُ | Hər hansı bir yerdə bir şey çox olarsa, həmin yerdə sülasi mücərrəd fiildən alınan مَفْعَلَةٌ vəzni istifadə olunur. Bu ifadənin ayn hərfi fətah ilədir. Bu halda deyilir: أَرْضٌ مَسْبَعَةٌ – Yırtıcı heyvanı çox olan yer وَ مَأْسَدَةٌ – Aslanı çox olan yer وَ مَذْأَبَةٌ – Qurdu çox olan yer وَ مَبْطَخَةٌ – Qarpuzu çox olan yer وَ مَقْثَأَةٌ – Xiyarı çox olan yer