Mutell ul-Lam - Mazi Feli

Keçmiş zamana gəldikdə, mutell ul-lâm, yəni naqis feil üçün, lâm hərfi ondan silinir, misal olaraq; فَعَلُوا (fə'əlû) formasında, yəni cəmi müzəkker qayıb formasında, tamamilə və فَعَلَتْ və فَعَلَتَا, yəni müfrəd və təsniyə müənnəs qayıb formalarında, əgər ayn hərfi fətalıdırsa, lâm hərfi silinir, digər hallarda isə qalır. Bu qayda ilə belə deyirsən: غَزَوَا, غَزَوْا, غَزَتْ, غَزَتَا, غَزَوْنَ və s. Rəmâ, rəməyâ, rəməvâ, rəmət, rəmətâ, rəmeyn və s. Rəziyə, rəziyə, rəzivâ, rəziyət, rəziyətâ, rəziyən, rəziyət və s. Eyni şəkildə: sərû, sərûa, sərûvâ, sərûvət, sərûvətâ, sərûn, sərût, sərûtuma, sərûtum, sərûti, sərûtuma, sərûtunna, sərûtu, sərûna. غَزَوْا və رَمَوْا formalarında zamir vavından əvvəlki hərf fətalı olur, رَضُوا və سَرُوا formalarında isə zəm olur. Çünki zamir vavı naqis feilə birləşdikdə, lâm silindikdən sonra, əgər ondan əvvəlki hərf fətalıdırsa, fətalı qalır (məsələn: غَزَوْا və رَمَوْا), əgər ondan əvvəlki hərf kəsralı və ya zəmli olarsa, zəmli olur (məsələn: رَضُوا və سَرُوا). رَضُوا-nun əsli رَضِيُوا-dur, y-nin zəməsi ض hərfinə ötürülür və y hərfi iki səkinin qarşılaşmasına görə silinir.

Keçmiş zaman naqis feillərdə belədir: lâm hərfi naqis feildən silinir, misal olaraq فَعَلُوا (fə'əlû) formasında, yəni cəmi müzəkker qayıb formasında, tamamilə, yəni heç bir şərt olmadan, və həmçinin فَعَلَتْ və فَعَلَتَا, yəni müfrəd və təsniyə müənnəs qayıb formalarında, əgər ayn hərfi fətalıdırsa, lâm silinir, digər hallarda isə qalır. Bu qayda ilə belə deyirsən:

Qaza etdi - Döyüşdü
غَزَوْا	غَزَوَا	غَزَا
غَزَوْنَ	غَزَتَا	غَزَتْ
غَزَوْتُمْ	غَزَوْتُمَا	غَزَوْتَ
غَزَوْتُنَّ	غَزَوْتُمَا	غَزَوْتِ
غَزَوْنَا غَزَوْتُ

Atdı
رَمَوْا	رَمَيَا	رَمَى
رَمَيْنَ	رَمَتَا	رَمَتْ
رَمَيْتُمْ	رَمَيْتُمَا	رَمَيْتَ
رَمَيْتُنَّ	رَمَيْتُمَا	رَمَيْتِ
رَمَيْنَا رَمَيْتُ

Razı oldu
رَضُوا	رَضِيَا	رَضِيَ
رَضِينَ	رَضِيَتَا	رَضِيَتْ
رَضِيتُمْ	رَضِيتُمَا	رَضِيتَ
رَضِيتُنَّ	رَضِيتُمَا	رَضِيتِ
رَضِينَا رَضِيتُ

Sayğın oldu
سَرُوا	سَرُوَا	سَرُوَ
سَرُونَ	سَرُوَتَا	سَرُوَتْ
سَرُوتُمْ	سَرُوتُمَا	سَرُوتَ
سَرُوتُنَّ	سَرُوتُمَا	سَرُوتِ
سَرُونَا سَرُوتُ

وَ إِنَّمَا ancaq, فُتِحَ fəth olunur, مَا قَبْلَ وَاوِ الضَّمِيرِ zamir vavının əvvəlindəki hərf, فِي olduğu kimi, غَزَوْا və رَمَوْا sözlərində olduğu kimi. وَ ضُمَّ damm olunur, فِي olduğu kimi, رَضُوا və سَرُوا sözlərində olduğu kimi. لِأَنَّ وَاوَ الضَّمِيرِ çünki zamir vavı, إِذَا اتَّصَلَ birləşəndə, بِالْفِعْلِ النَّاقِصِ naqis feilə, بَعْدَ حَذْفِ اللَّامِ lam-ul-feilin hazfından sonra, فَإِنْ كَانَ əgər olarsa, مَا قَبْلَهَا zamir vavının əvvəlindəki hərf, مَفْتُوحًا məftuh, yəni fəthalı, أُبْقِيَ saxlanılır, عَلَى الْفَتْحَةِ fətha üzərində, misal olaraq; غَزَوْا və رَمَوْا kimi. وَ إِنْ كَانَ əgər olarsa, مَا قَبْلَهَا zamir vavının əvvəlindəki hərf, مَكْسُورًا məksur, yəni kəsrəli, أَوْ və ya, مَضْمُومًا madmum, yəni damməli, ضُمَّ damm olunur, misal olaraq; رَضُوا və سَرُوا kimi. وَ أَصْلُ رَضُوا və radû feilinin əsli, رَضِيُوا radiyû şəklində idi, beləliklə, ya hərfinin damməsi dad hərfinə ötürüldü və qalan sakin ya hərfi hazf olundu, iki sakin hərfin qarşılaşması səbəbindən. Buradakı iki sakin hərfin birincisi hərəkəsini dad hərfinə ötürüb, sakin qalan ya hərfi və digəri də sakin zamir vavıdır. Zamir vavı əsasdır və feilə mənanı verir, hazf olunması daha münasib deyil. Buna görə də, sakin qalan və feilin lam-ul-feili olan ya hazf olunmağa daha layiqdir.

Mətnin Ümumi Mənası: Sülasi mücərrəd naqis feilə, yəni mutell-ul-lam olan mazi feilə gəldikdə; səhih feilin cəmi müzekker qaib şəkilində olduğu kimi, heç bir qeyd və ya şərt olmadan lam-ul-feil hazf olunur. Bu hazf olunan lam-ul-feilin əvvəlindəki hərf damməli, kəsrəli və ya fəthalı ola bilər. Lakin müfrəd müənnəs qaib və təsniyə müənnəs qaib şəkillərində yalnız ayn-ul-feil fəthalı olarsa, naqis feildən lam-ul-feil hazf oluna bilər.

Naqis feillərdə lam-ul-feil ya vavdır, ya da yadır. Bu vav və ya hərfləri əvvəlindəki ayn-ul-feil fəthalı olduğu müddətdə elif hərfinə çevrilir. Bunlardan başqa şəkillərdə lam-ul-feil səhih feildə olduğu kimi sabit qalır.

Zamir vavından əvvəlki hərf fəthalıdırsa, zamir vavı meczum, dammə və ya fəthalıdırsa, hərf-i medd olur.

Feilin İ'lal Prosesi	رَضُوا
Əsli	رَضِيُوا
Ya hərfini əvvəlki hərfə ötürdü	رَضُيوا
Ya sakin oldu və sakin vav ilə qarşılaşdı	رَضُيوا
Sakin ya hazf olundu	رَضُوا
Son Hali	رَضُوا

Ətraflı məlumat üçün "Sarf Bilgisi" başlığı altında naqis feilləri araşdırmağınızı tövsiyə edirik.