Təmiyiz

اَلتَّمْيِيزُ؛ مَا يَرْفَعُ الْإِبْهَامَ الْمُسْتَقِرَّ عَنْ ذَاتٍ مَذْكُورَةٍ أَوْ مُقَدَّرَةٍ

اَلتَّمْيِيزُ temyiz, مَا elə bir isimdir ki, يَرْفَعُ aradan qaldırır, الْإِبْهَامَ qapalılığı (mübhemliyi), الْمُسْتَقِرَّ yerleşmiş olanı, عَنْ ذَاتٍ mövcud olan zatdan, مَذْكُورَةٍ zikr olunan, yəni lafızda olan zatdan, أَوْ və ya, مُقَدَّرَةٍ təxmin olunan, yəni lafızda mövcud olmayan zatdan.

فَالْأَوَّلُ؛ عَنْ مُفْرَدٍ مِقْدَارٍ غَالِبًا إِمَّا فِي عَدَدٍ، نَحْوُ؛ عِشْرُونَ دِرْهَمًا وَ سَيَأْتِي وَ إِمَّا فِي غَيْرِهِ، مِثْلُ؛ رِطْلٌ زَيْتًا وَ مَنَوَانِ سَمْنًا وَ قَفِيزَانِ بُرًّا وَ عَلَى التَّمْرَةِ مِثْلُهَا زُبْدًا. فَيُفْرَدُ إِنْ كَانَ جِنْسًا إِلاَّ أَنْ يُقْصَدَ الْأَنْوَاعُ وَ يُجْمَعُ فِي غَيْرِهِ ثُمَّ إِنْ كَانَ بِتَنْوِينٍ أَوْ بِنُونِ التَّثْنِيَةِ جَازَتِ الْإِضَافَةُ وَ إِلاَّ فَلاَ وَ عَنْ غِيْرِ مِقْدَارٍ، مِثْلُ؛ خَاتِمٌ حَدِيدًا وَ الْخَفْضُ أَكْثَرُ

فَالْأَوَّلُ lafızda zikr olunan zatdan qapalılığı aradan qaldıran birinci növ temyiz; عَنْ مُفْرَدٍ müfrəddən qapalılığı aradan qaldırır, مِقْدَارٍ ölçü ilə bağlı olan, غَالِبًا çox vaxt, إِمَّا ya, فِي عَدَدٍ sayda olur, نَحْوُ misalı belədir; عِشْرُونَ دِرْهَمًا "İyirmi dirhəm" ifadəsindəki عِشْرُونَ kimi. وَ سَيَأْتِي sayların temyizi sonra izah olunacaq. وَ إِمَّا ya da, فِي غَيْرِهِ saydan başqa, ölçü və ya çəkidə olur, مِثْلُ misalı belədir; رِطْلٌ زَيْتًا "Bir rıtıl (1497 qram) yağ" ifadəsindəki رِطْلٌ kimi. وَ və, مَنَوَانِ سَمْنًا "İki ölçək yağ" ifadəsindəki مَنَوَانِ kimi. وَ قَفِيزَانِ بُرًّا "İki ölçək buğda" ifadəsindəki قَفِيزَانِ kimi, وَ və, عَلَى التَّمْرَةِ مِثْلُهَا زُبْدًا "Xurmanın üzərində, xurmanın özü qədər qaymaq vardır" ifadəsindəki مِثْلُهَا kimi. فَيُفْرَدُ bu halda temyiz müfrəd olur, təsniyə və cəm olmaz; إِنْ كَانَ əgər, جِنْسًا cins isimdirsə, İSTİSNA olaraq temyiz müfrəd olmaz, أَنْ يُقْصَدَ məqsəd növlərdirsə, وَ يُجْمَعُ temyiz cəm olur, فِي غَيْرِهِ cinsdən başqa hallarda, ثُمَّ İSTİSNA olaraq, بِتَنْوِينٍ tenvinlə tam qapalı, أَوْ və ya, بِنُونِ التَّثْنِيَةِ təsniyə nunu ilə, جَازَتِ الْإِضَافَةُ ölçü olan müfrəd sözün tenvinini və təsniyə nununu silib temyizə izafə etmək caizdir, رِطْلُ زَيْدٍ "Zeydin ölçəyi" kimi. وَ إِلاَّ əgər tenvin və təsniyə nunundan başqa bir şeylə tam qapalıdırsa, فَلاَ müfrəd sözün temyizə izafə edilməsi caiz deyil, وَ عَنْ غِيْرِ مِقْدَارٍ ölçü olmayan müfrəddən, misalı; خَاتِمٌ حَدِيدًا "Dəmir üzük & Dəmir üzük" ifadəsindəki kimi. وَ الْخَفْضُ أَكْثَرُ ölçü olmayan müfrəddə temyizin izafə ilə cər edilməsi daha çoxdur.

Mətnin Ümumi Mənası: Temyiz, lafızda zikr olunan və ya olmayan (müqəddər) zatdan yerleşmiş olan qapalılığı aradan qaldırır.

Lafızda zikr olunan zatdan qapalılığı aradan qaldıran birinci növ temyiz, adətən ölçü ilə bağlı olan müfrəddən qapalılığı aradan qaldırır.

O miqdar ya sayıdır, misal;

عِشْرُونَ دِرْهَمًا

“İyirmi dirhəm” tərkibindəki عِشْرُونَ  kəlməsi kimi.

Və ya o miqdar sayların xaricində ölçü olur, misalı;

رِطْلٌ زَيْتًا

“Bir rıtıl (1497 qram) yağ” tərkibindəki رِطْلٌ kimi.

مَنَوَانِ سَمْنًا

“İki ölçək yağ” tərkibindəki مَنَوَانِ kimi.

 قَفِيزَانِ بُرًّا

“İki ölçək buğda” tərkibindəki قَفِيزَانِ kimi,

عَلَى التَّمْرَةِ مِثْلُهَا زُبْدًا

“Xurmanın üzərində, xurmanın özü qədər qaymaq vardır” tərkibindəki مِثْلُهَا kimi.

Burada birinci və ikinci misal çəkiyə, üçüncü misal ölçəyə və dördüncü misal isə müqayisəyə misaldır.

Bu səbəbdən müfrədlərdən qapalılığı aradan qaldırdığı zaman təmiz olan kəlmə cins bir isim olarsa müfrəd olur, təsniyə və cəm olmaz. Lakin təmizdən növlər nəzərdə tutulduğu zaman təmiz müfrəd olmaz.

Bundan sonra miqdar olan müfrəd tənvin və ya təsniyə nunu ilə tam qapalı olarsa, miqdar olan müfrədin tənvin və təsniyə nununu hazf edib təmizinə izafə etmək caizdir, misalı;

رِطْلُ زَيْدٍ

Zeydin ölçəyi

Lakin tənvin və təsniyə nunu səbəbilə tam qapalı olmayıb, başqa bir şey ilə tam qapalı olarsa, o müfrəd miqdarı təmizinə izafə etmək caiz deyil. Qeyd olunan şəxsdən qapalılığı aradan qaldıran birinci hissə təmiz, miqdar olmayan müfrəddən qapalılığı aradan qaldırır, misalı;

خَاتِمٌ حَدِيدًا

“Dəmir üzük & Dəmir üzükdən”

Miqdar olmayan müfrədlərdə təmizinin izafə ilə cərr edilməsi istifadədə çoxdur.