Həl

اَلْحَالُ hal, elə bir mə'muldur ki, failin və ya məfulun vəziyyətini sözlə və ya mənaca bildirir. Misal: ضَرَبْتُ زَيْدًا قَائِمًا "Zeydi ayaqda ikən vurdum", زَيْدٌ فِي الدَّارِ قَائِمًا "Zeyd evdə ayaqda durur", هَذَا زَيْدٌ قَائِمًا "Bu Zeyd ayaqdadır". Halın amili fiil, fiilə bənzər və ya fiilin mənasıdır. Halın şərti odur ki, nekirə olsun, sahibi isə adətən marifə olur. Misal: أَرْسَلَهَا الْعِرَاكَ "Onu topluluğa qatılmış halda göndərdi", مَرَرْتُ بِهِ وَحْدَهُ "Ona tək halda rast gəldim" və bu kimi ifadələr nekirə ilə təvil olunur. Əgər hal sahibi nekirə olarsa, halı önə çəkmək vacibdir. Hal, mənəvi amildən önə keçə bilməz, zərf isə bu qaydanın əksinədir. Hal, mecrurdan da önə keçə bilməz, düzgün fikrə görə. Hər bir isim ki, bir vəziyyətə dəlalət edir, hal kimi işlənə bilər. Misal: هَذَا بُسْرًا أَطْيَبُ مِنْهُ رُطْبًا "Bu xurma yetişmiş halda, yaş halından daha yaxşıdır". Hal xəbər cümləsi də ola bilər. İsim cümləsi vav və zamir ilə, ya vav ilə, ya zamir ilə (zəif fikrə görə) olur. Müsbət muzari fiil yalnız zamir ilə olur. Digərləri vav və zamir ilə, ya onlardan biri ilə olur. Müsbət keçmiş fiildə mütləq "qəd" zahir olmalıdır. Halın amilini hazf etmək caizdir, misal: لِلْمُسَافِرِ رَاشِدًا مَهْدِيًّا "Səyyah üçün doğru və hidayət olunmuş halda". Təkidli hallarda amilin hazfi vacibdir, misal: زَيْدٌ أَبُوكَ عَطُوفًا "Sənin atan Zeyd şəfqətli halda". Yəni, bu şəfqəti təsdiqləyirəm. Halın amilinin hazf edilməsinin şərti odur ki, təkidli olsun və isim cümləsinin məzmununu təsdiqləsin.

Mətnin Ümumi Mənası: Hal, sözlə və ya mənaca failin və ya məfulun vəziyyətini bildirən bir mə'muldur və mansubatdandır. Misallar:

ضَرَبْتُ زَيْدًا قَائِمًا

Ayaqda olduğu halda Zeydi vurdum

زَيْدٌ فِي الدَّارِ قَائِمًا

Ayaqda olduğu halda Zeyd evdədir

هَذَا زَيْدٌ قَائِمًا

Ayaqda olduğu halda bu Zeyddir

Tərkiblərindəki “kaimen” sözləri Zeyd sözünün halıdır. Halı nəsb edən amil feil, şibh-i feil və ya mənəvi feildir. Halın şərti, halın nekre və failin də adətən marifə olmasıdır. Misal;

أَرْسَلَهَا الْعِرَاكَ

أَرْسَلَ göndərdi, (nəyi?); هَا onu, (ne halda göndərdi?); الْعِرَاكَ izdihamda bir-birinə qarışmış halda.

Onu topluluğa qarışmış halda göndərdi

مَرَرْتُ بِهِ وَحْدَهُ

مَرَرْتُ rast gəldim (kime?); بِهِ ona (ne olduğu halda?); وَحْدَهُ tək olduğu halda.

Ona tək olduğu halda rast gəldim

Yuxarıdakı iki misalda الْعِرَاكَ və وَحْدَهُ sözləri və bənzərləri nekre ilə təvil edilir. Yəni təvili birinci cümlədə تَعْتَرِكُ الْعِرَاكَ və ikinci cümlədə يَنْفَرِدُ وَحْدَهُ şəklindədir. Hazf olunan feillər تَعْتَرِكُ və يَنْفَرِدُ feilləridir.

Əgər hal sahibi (zul hal) saf nekre olarsa, halı önə almaq vacibdir. Hal, mənəvi amilin önünə keçə bilməz, lakin zərflər bunun əksinə mültəbistdirlər. Zərflər hər nə qədər mənada amil olsalar da, onların halı öz önlərinə keçə bilər, misal;

زَيْدٌ قَائِمًا فِي الدَّارِ

“Ayaqda olduğu halda Zeyd evdədir” tərkibində zərf فِي الدَّارِ sözüdür, hal isə قَائِمًا sözüdür. Göründüyü kimi hal olan söz zərfin önünə keçmişdir.

Səhih görüşə görə halın məcrur olan sahibinin önünə keçməsi caiz deyil.

Bir sifət üzərinə dəlalət edən hər hansı bir ismin hal olaraq vüqu bulması caizdir, misal;

هَذَا بُسْرًا أَطْيَبُ مِنْهُ رُطْبًا

“Bu xurmanın olgun halı xam halından daha gözəldir” tərkibində olduğu kimi.

هَذَا بُسْرًا bu olgunlaşmamış olduğu halda, أَطْيَبُ daha gözəldir, مِنْهُ ondan, رُطْبًا tam olgunlaşmış olduğu halda. Bu tərkibdəki بُسْرًا və رُطْبًا sözləri مُبْسِرًا və مُرْبِطًا şəklində sifət mənasına dəlalət etdiyinə görə hal olmaları caizdir.

Hal, xəbər cümləsi olur. İsim cümləsi həm vav, həm zamir ilə və ya yalnız vav və zəif olmaqla birlikdə yalnız zamir ilədir. Müsbət muzari ilə qurulan feil cümləsi yalnız zamir ilədir. Bu ikisindən başqa hal cümlələri isə həm vav, həm zamir ilə və ya yalnız ikisindən biri ilə birlikdədir. Hal olan müsbet mazi ilə qurulan feil cümləsi sözlə zahir olduğu halda mazi zamanını hala قَدْ kad edatından qaçış yoxdur, misal;

جَاءَنِي زَيْدٌ قَدْ جَلَسَ غُلَامُهُ

Çocuğu oturmuş olduğu halda Zeyd mənə gəldi

Və ya sözlə zahir olmayıb təqdir olunmuş olduğu halda mazi zamanını hala yaxınlaşdıran قَدْ kad edatından qaçış yoxdur, misal;

أَوْ جُاؤُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ

“Sinələri sıxılmış halda sizə gələnlər. Nisa 90” ayəsində maziyi hala yaxınlaşdırmaq üçün قَدْ kad edatı ilə təqdiri قَدْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ “Sinələri sıxılmış olduğu halda” şəklindədir.

Halın amilinin hazf olunması caizdir, misal; (Yolçu olan birinə)

رَشِيدًا مَهْدِيًّا

“Xeyirli şəkildə gedəcəyin halda” tərkibində hal sözünün hazf olunan amilinin təqdiri سِرْ “get, yürü, yolçuluq et” feilidir.

Tə’kid edici hallarda hal sözünün amilinin hazf olunması caizdir, misal;

زَيْدٌ أَبُوكَ عَطُوفًا

“Şəfqətli olduğu halda sənin atan Zeyddir” tərkibində olduğu kimi, yəni o şəfqəti isbat edirəm. Halın amilinin hazf olunmasının şərti, o halın isim cümləsinin mənasını tə’kid edici olmasıdır. Az öncəki misalda olduğu kimi.