Mutell ul-Ayn

اَلثَّانِي؛ الْمُعْتَلُّ الْعَيْنِ, ona ecvef və üç hərfli də deyilir. Çünki keçmiş zamanı (mazi) üç hərf üzərində olur. Özün haqqında danışanda, mücərrəd formada keçmişdə fiilin ortadakı hərfi (ayn) hərəkətli və əvvəlki hərf fətalı olduğu üçün, istər vav, istər ya olsun, hər ikisi əlifə çevrilir. Məsələn: صَانَ (qorudu), بَاعَ (satdı). Əgər bu fiilə mütəkkəllim, müxatab və ya cəm müənnəs qayıb zamiri qoşulsa, vavlı olanlar فَعُلَ, yalılı olanlar isə فَعِلَ vəzninə keçir, bu vəznlərdə dəyişiklik olmur və dammə, kəsrə fa hərfinə keçir, ayn hərfi isə iki səkin qarşılaşdığı üçün silinir. Belə deyirsən: صَانَ, صَانَا, صَانُوا, صَانَتْ, صَانَتَا, صُنَّ, صُنْتَ, صُنْتُمَا, صُنْتُمْ, صُنْتِ, صُنْتُمَا, صُنْتُنَّ, صُنْتُ, صُنَّا. Və deyirsən: بَاعَ, بَاعَا, بَاعُوا, بَاعَتْ, بَاعَتَا, بِعْنَ və s. axırına qədər.

اَلثَّانِي mutell fiilin yeddi hissəsindən ikincisi; الْمُعْتَلُّ الْعَيْنِ, mutell ul-ayn’dır, وَ يُقَالُ لَهُ və bu mutell ul-ayn olan fiillərə, الْأَجْوَفُ ecvef və də وَ ذُو الثَّلاَثَةِ üç hərfli deyilir. Belə adlandırılmasının səbəbi keçmiş zamanının üç hərf üzərində olmasıdır, özün haqqında danışanda (nəfs-i mütəkkəllim). Mücərrəd ecvef fiilin ortadakı hərfi keçmişdə əlifə çevrilir, istər vav, istər ya olsun, hər ikisi əlifə çevrilir, çünki hərəkəlidirlər və əvvəlki hərf fətalıdır. Məsələn: صَانَ (qorudu), بَاعَ (satdı). Əgər bu fiilə mütəkkəllim, müxatab və ya cəm müənnəs qayıb zamiri qoşulsa, vavlı olanlar فَعُلَ vəzninə, yalılı olanlar isə فَعِلَ vəzninə keçir, vav və ya ya olduğunu göstərmək üçün. Əgər فَعُلَ və فَعِلَ vəznində olanlar əsaslıdırsa, dəyişmir. Dammə və kəsrə fa hərfinə keçir, ayn hərfi isə iki səkin qarşılaşdığı üçün silinir. Belə deyirsən: صَانَ, صَانَا, صَانُوا, صَانَتْ, صَانَتَا, صُنَّ, صُنْتَ, صُنْتُمَا, صُنْتُمْ, صُنْتِ, صُنْتُمَا, صُنْتُنَّ, صُنْتُ, صُنَّا. Və deyirsən: بَاعَ, بَاعَا, بَاعُوا, بَاعَتْ, بَاعَتَا, بِعْنَ və s. axırına qədər.

Mətnin Ümumi Mənası: Mutell fiilin 7 hissəsindən ikincisi mutell ul-ayn olan fiillərdir. Bu fiillərə ecvef fiillər də deyilir. Bu fiillərin ortadakı hərfi vav və ya ya olur. Bu fiillərə ecvef deyilməsinin səbəbi ortadakı hərfin boş olmasıdır. Ecvef sözlükdə "içi boş" deməkdir. Mutell ul-ayn, yəni ecvef olan fiilin keçmişi nəfs-i mütəkkəllim şəklində üç hərf üzərində olduğu üçün bu fiillərə üç hərfli də deyilir. Aşağıdakı cədvəldə olduğu kimi:

قُلْتُ	بِعْتُ	صُنْتُ
Dedim	Satdım	Qorudum

Ecvef fiilin mücərrədinin ortadakı hərfi məlum keçmiş fiildə vav və ya ya olduğu üçün və fa hərfi fətalı olduğu üçün vav və ya əlifə çevrilir. Ortadakı hərfin vav və ya olması fərq etmir, hər ikisi əlifə çevrilir. Məsələn:

Son Hali	Aslı
صَانَ	صَوَنَ
بَاعَ	بَيَعَ

Cədvəlin sağ tərəfində fiillərin əsli göstərilib. Göründüyü kimi, yuxarıdakı fiilin ortadakı hərfi vav, aşağıdakınınki isə ya'dır. Bu vav və ya hərfindən əvvəl fətalı hərf olduğu üçün hər ikisi əlifə çevrilir.

Məlum mücərrəd keçmiş fiilə mütəkkəllim, müxatab və cəm müənnəs qayıb zamiri qoşulsa, vavlı olanlar فَعُلَ vəzninə, yalılı olanlar isə فَعِلَ vəzninə keçir. Yəni belə ecvef fiillərdə mütəkkəllim, müxatab və cəm müənnəs qayıbda qeyd olunan vəznlərdə çəkmə aparılır. Məqsəd vavlı ecvef fiil vav hərfinə, yalılı ecvef fiil ya hərfinə işarə etsin deyə belə olur. Cədvəli diqqətlə incələyin, vəzn dəyişiklikləri qırmızı rənglə göstərilib, fa hərfindəki hərəkə dəyişikliklərinə diqqət edin.

قَالُوا	قَالَا	قَالَ
قُلْنَ	قَالَتَا	قَالَتْ
قُلْتُمْ	قُلْتُمَا	قُلْتَ
قُلْتُنَّ	قُلْتُمَا	قُلْتِ
قُلْنَا قُلْتُ

بَاعُوا	بَاعَا	بَاعَ
بِعْنَ	بَاعَتَا	بَاعَتْ
بِعْتُمْ	بِعْتُمَا	بِعْتَ
بِعْتُنَّ	بِعْتُمَا	بِعْتِ
بِعْنَا بِعْتُ

Yuxarıdakılar mazi zamanı fe'ale vəznində gələn feilərdir. Bundan başqa, mazi zamanı fe'ule və ya fe'ile olan feilər əsas olduqlarına görə başqa bir baba keçirilmir. Yuxarıda göstərilən mazi feilərin əsasları;

قَوَلَ

بَيَعَ

şəklində fe'ale vəznindən gəlirlər.

Əcvəf Bina-i Vavi
صَانُوا	صَانَا	صَانَ
صُنَّ	صَانَتَا	صَانَتْ
صُنْتُمْ	صُنْتُمَا	صُنْتَ
صُنْتُنَّ	صُنْتُمَا	صُنْتِ
صُنَّا صُنْتُ

və;

Əcvəf Bina-i Yai
صَارُوا	صَارَا	صَارَ
صِرْنَ	صَارَتَا	صَارَتْ
صِرْتُمْ	صِرْتُمَا	صِرْتَ
صِرْتُنَّ	صِرْتُمَا	صِرْتِ
صِرْنَا صِرْتُ

Əsasları;

Bina-i Vavi	Bina-i Yai
صَوَنَ	صَيَرَ