Mutell ul-Ayn 2

وَ إِذَا بَنَيْتَهُ لِلْمَفْعُولِ كَسَرْتَ الْفَاءَ مِنَ الْجَمِيعِ فَقُلْتَ صِينَ وَ إِعْلاَلُهُ بِالنَّقْلِ وَ الْقَلْبِ وَ بِيعَ وَ إِعْلاَلُهُ بِالنَّقْلِ فَقَطْ، وَ تَقُولُ فِي الْمُضَارِعِ يَصُونُ وَ يَبِيعُ وَ إِعْلاَلُهُمَا بِالنَّقْلِ وَ يَخَافُ وَ يَهَابُ وَ إِعْلاَلُهُمَا بِالنَّقْلِ وَ الْقَلْبِ. وَ يَدْخُلُ الْجَازِمُ عَلَى الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ فَيَسْقُطُ الْعَيْنُ إِذَا سَكَنَ مَا بَعْدَهُ وَ يَثْبُتُ إِذَا تَحَرَّكَ مَا بَعْدَهُ، تَقُولُ؛ لَمْ يَصُنْ، لَمْ يَصُنَا، لَمْ يَصُنُوا، لَمْ تَصُنْ، لَمْ تَصُنَا، لَمْ يَصُنَّ، لَمْ تَصُنْ، لَمْ تَصُنَا، لَمْ تَصُنُوا، لَمْ تَصُنِي، لَمْ تَصُنَا، لَمْ تَصُنَّ، لَمْ أَصُنْ، لَمْ نَصُنْ. وَ هَكَذَا قِيَاسُ لَمْ يَبِعْ، لَمْ يَبِعَا، لَمْ يَبِعُوا، لَمْ تَبِعْ، لَمْ تَبِعَا، لَمْ يَبِعْنَ إِلَى آخِرِهِ. وَ لَمْ يَخَفْ، لَمْ يَخَفَا، لَمْ يَخَفُوا وَ قِسْ عَلَيْهِ الْأَمْرَ، نَحْوُ؛ صُنْ، صُونَا، صُونُوا، صُونِي، صُونَا، صُنَّ، بِالتَّأْكِيدِ؛ صُونَنَّ، صُونَانِّ، صُونُنَّ، صُونِنَّ، صُونَانِّ، صُنَّانِّ، وَ بِعْ، بِيعَا، بِيعُوا، بِيعِي، بِيعَا، بِعْنَ وَ خَفْ، خَافَا، خَافُوا، خَافِي، خَافَا، خَفْنَ، وَ بِالتَّأْكِيدِ؛ بِيعَنَّ، بِيعَانِّ، بِيعُنَّ، بِيعِنَّ، بِيعَانِّ، بِعْنَانِّ وَ خَافَنَّ، خَافَانِّ، خُافُنَّ، خَافِنَّ، خَافَانِّ، خَفْنَانِّ

وَ إِذَا بَنَيْتَهُ ecvef mücerred mazi feilini bina edəndə, لِلْمَفْعُولِ məful üçün, yəni məchul üçün, كَسَرْتَ الْفَاءَ fa-ul feilini kəsrə ilə oxuyursan, مِنَ الْجَمِيعِ bütün siğalarda, فَقُلْتَ o halda deyirsən; صِينَ “qorundu” kimi. وَ إِعْلاَلُهُ və bu feilə aid i'lal, بِالنَّقْلِ hərəkənin ötürülməsi ilə, وَ الْقَلْبِ və hərfin dəyişməsi ilə olur. وَ بِيعَ və “satıldı” deyirsən, وَ إِعْلاَلُهُ bu feilə aid i'lal isə, بِالنَّقْلِ فَقَطْ yalnız hərəkənin ötürülməsi ilə olur, وَ تَقُولُ sən deyirsən, فِي الْمُضَارِعِ muzari feillərdə, يَصُونُ və يَبِيعُ kimi. وَ إِعْلاَلُهُمَا bu iki feilə aid i'lal, بِالنَّقْلِ hərəkənin ötürülməsi ilə olur. Və يَخَافُ və يَهَابُ deyirsən, وَ إِعْلاَلُهُمَا bu iki feilə aid i'lal, بِالنَّقْلِ وَ الْقَلْبِ həm hərəkənin ötürülməsi, həm də hərfin dəyişməsi ilə olur. وَ يَدْخُلُ الْجَازِمُ cəzm edən ədatlar daxil olur, عَلَى الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ muzari feil üzərinə, فَيَسْقُطُ الْعَيْنُ bu zaman ayn-ul feil düşür, إِذَا سَكَنَ ayn-ul feildən sonrakı hərf (yəni lam-ul feil) səkin olarsa, وَ يَثْبُتُ və qalır, إِذَا تَحَرَّكَ ayn-ul feildən sonrakı hərf hərəkəli olarsa. تَقُولُ deyirsən;

Mətnin Ümumi Mənası: Nə vaxt ki ecvef mücerred mazi feili məful üçün (məchul) bina edirsən, o halda bütün siğalarda fa-ul feili kəsrə ilə oxuyursan;

Feillər	Bina-i Vavi	Bina-i Yai
Əsli	صَوَنَ	بَيَعَ
Malum Mazi	صَانَ	بَاعَ
Məchul Mazi	صِينَ	بِيعَ

Bina-i Vavi-dəki dəyişiklik;

Mazi Malum Əsli	صَوَنَ
Mazi Məchul Əsli	صُوِنَ
Sad səkin oldu	صوِنَ
Vav hərəkəsini əvvəlki hərfə ötürdü	صِونَ
Vav ya oldu	صِينَ
Son Hali	صِينَ

Burada baş verən i'lal həm hərəkənin ötürülməsi, həm də hərfin dəyişməsi ilə olur. Göründüyü kimi həm hərəkə ötürülməsi, həm də hərf dəyişməsi var.

Mazi Malum Əsli	بَيَعَ
Mazi Məchul Əsli	بُيِعَ
Ba səkin oldu	بيِعَ
Ya hərəkəsini əvvəlki hərfə ötürdü	بِيعَ
Son Hali	بِيعَ

Burada baş verən i'lal yalnız hərəkənin ötürülməsi ilə olur. Göründüyü kimi hərəkə ötürülməsi var, amma hərfin dəyişməsi yoxdur.

Bu feillərin muzari formaları;

Bina-i Vavi	Bina-i Yai
يَصُونُ	يَبِيعُ

şəklindədir. Bina-i vavi olan muzari feilin i'lal prosesi;

Malum Muzari Əsli	يَصْوُنُ
Vav hərfi hərəkəsini əvvəlki hərfə ötürdü	يَصُونُ
Son Hali	يَصُونُ

Bina-i yai olan muzari feilin i'lal prosesi;

Malum Muzari Əsli	يَبْيِعُ
Ya hərfi hərəkəsini əvvəlki hərfə ötürdü	يَبِيعُ
Son Hali	يَبِيعُ

Və yenə;

Bina-i Vavi	Bina-i Yai
يَخَافُ	يَهَابُ

deyirsən. Bu feillərin də i'lalları həm hərəkənin ötürülməsi, həm də hərfin dəyişməsi ilə olur. Bina-i vavi olan feilin i'lal prosesi;

Malum muzari əsli	يَخْوَفُ
Vav hərəkəsini əvvəlki hərfə ötürdü	يَخَوْفُ
Vav elif oldu	يَخَافُ
Son Hali	يَخَافُ

Bina-i yai olan feilin i'lal prosesi;

Məlum muzari əsil	يَهْيَبُ
ya hərəkəsini mə qablinə köçürdü	يَهَيْبُ
ya əlifə çevrildi	يَهَابُ
Son Hali	يَهَابُ

Muzari feilinin əvvəlinə cəzm edici ədatlar daxil olur. Cəzm edən söz belə əcvəf bina-i vavi və ya yai olan feillərə daxil olduqda lam-ul-feil sakin olur və bu səbəbdən ayn-ul-feil də hazf edilir. Çünki ayn-ul-feil sakindir və iltika-i sakineyn meydana gəlir. Bir sözün içində yan-yana iki sakin hərfin olması caiz olmadığından, ortadakı illet hərfi, yəni ayn-ul-feil hazf edilir. Lam-ul-feil hərəkəli olduğu halda ayn-ul-feil yenidən geri gəlir.

Bina-i Vavi

Məlum Muzari Feillər
لَمْ يَصُونُوا	لَمْ يَصُونَا	لَمْ يَصُنْ
لَمْ يَصُنَّ	لَمْ تَصُونَا	لَمْ تَصُنْ
لَمْ تَصُونُوا	لَمْ تَصُونَا	لَمْ تَصُنْ
لَمْ تَصُنَّ	لَمْ تَصُونَا	لَمْ تَصُونِي
لَمْ نَصُنْ لَمْ أَصُنْ

Əmr Feillər
صُونُوا	صُونَا	صُنْ
صُنَّ	صُونَا	صُونِي

Tə'kid Nun'lu Əmr Feillər
صُونُنَّ	صُونَانِّ	صُونَنَّ
صُنَّانِّ	صُونَانِّ	صُونِنَّ

Bina-i Yai

Məlum Muzari Feillər
لَمْ يَبِيعُوا	لَمْ يَبِيعَا	لَمْ يَبِعْ
لَمْ يَبِعْنَ	لَمْ تَبِيعَا	لَمْ تَبِعْ
لَمْ تَبِيعُوا	لَمْ تَبِيعَا	لَمْ تَبِعْ
لَمْ تَبِعْنَ	لَمْ تَبِيعَا	لَمْ تَبِيعِي
لَمْ نَبِعْ لَمْ أَبِعْ

Əmr Feillər
بِيعُوا	بِيعَا	بِعْ
بِعْنَ	بِيعَا	بِيعِي

Tə'kid Nun'lu Əmr Feillər
بِيعُنَّ	بِيعَانِّ	بِيعَنَّ
بِعْنَانِّ	بِيعَانِّ	بِيعِنَّ