Mutell ul-Fa 3

وَ أَمَّا الْيَاءُ؛ فَتُثْبَتُ عَلَى كُلِّ حَالٍ، نَحْوُ؛ يَمُنَ يَيْمُنُ وَ يَسَرَ يَيْسَرُ وَ يَئِسَ يَيْئَسُ. تَقُولُ فِي أَفْعَلَ مِنَ الْيَائِيِّ أَيْسَرَ يُوسِرَ إِيسَارًا فَهُوَ مُوسِرٌ. فَقُلِبَتِ الْيَاءُ وَاوًا لِسُكُونِهَا وَ انْضِمَامِ مَا قَبْلَهَا وَ فِي افْتَعَلَ مِنْهُمَا تُقْلَبَانِ تَاءً وَ تُدْغَمَانِ فِي تَاءِ افْتَعَلَ، نَحْوُ؛ إِتَّعَدَ يَتَّعِدُ فَهُوَ مُتَّعِدٌ وَ ذَاكَ مُتَّعَدٌ وَ اتَّسَرَ يَتَّسِرُ فَهُوَ مُتَّسِرٌ. وَ قَدْ يُقَالُ؛ إِيتَعَدَ يَاتَعِدُ فَهُوَ مُوتَعِدٌ وَ ايْتَسَرَ يَاتَسِرُ فَهُوَ مُوتَسِرٌ وَ هَذَا مَكَانٌ مُوتَسَرٌ فِيهِ وَ حُكْمُ وَدَّ يَوَدُّ كَحُكْمِ عَضَّ يَعَضُّ وَ تَقُولُ فِي الْأَمْرِ إِيدَدْ كَاعْضَضْ

وَ أَمَّا الْيَاءُ misal felindəki fa-ul-felinin ya olduğu halına gəldikdə, فَتُثْبَتُ sabit qalır, عَلَى كُلِّ حَالٍ hər bir halda, نَحْوُ misalı belədir; keçmişdə يَمُنَ və indiki zamanda يَيْمُنُ və keçmişdə يَسَرَ və indiki zamanda يَيْسَرُ və keçmişdə يَئِسَ və indiki zamanda يَيْئَسُ kimi. تَقُولُ فِي أَفْعَلَ İf‘al babının keçmişində deyirsən, مِنَ الْيَائِيِّ fa-ul-felinin ya olduğunda, keçmişdə أَيْسَرَ və indiki zamanda يُوسِرَ və məzdarda إِيسَارًا və ism-i faildə فَهُوَ مُوسِرٌ deyirsən. فَقُلِبَتِ الْيَاءُ وَاوًا ism-i faildə ya, vav hərfinə çevrilmişdir, لِسُكُونِهَا ya sakit olduğu üçün, وَ انْضِمَامِ və damməli olduğu üçün, مَا قَبْلَهَا əvvəlki hərf, وَ فِي افْتَعَلَ və ifti‘al babında, مِنْهُمَا o ikisi, yəni fa-ul-fel vav və ya ya olduğunda, تُقْلَبَانِ تَاءً vav və ya ta hərfinə çevrilir, وَ تُدْغَمَانِ və o vav və ya hərfindən çevrilmiş ta hərfi də idqam olunur, فِي تَاءِ افْتَعَلَ ifti‘al babının ta hərfinə, نَحْوُ misalı belədir; keçmişdə إِتَّعَدَ və indiki zamanda يَتَّعِدُ və ism-i faildə فَهُوَ مُتَّعِدٌ və ism-i mefuldə وَ ذَاكَ مُتَّعَدٌ və keçmişdə وَ اتَّسَرَ və indiki zamanda يَتَّسِرُ və ism-i faildə فَهُوَ مُتَّسِرٌ kimi. وَ قَدْ يُقَالُ bəzən deyilir; keçmişdə إِيتَعَدَ və indiki zamanda يَاتَعِدُ və ism-i faildə فَهُوَ مُوتَعِدٌ və keçmişdə وَ ايْتَسَرَ və indiki zamanda يَاتَسِرُ və ism-i faildə فَهُوَ مُوتَسِرٌ deyilmişdir. وَ və, هَذَا مَكَانٌ مُوتَسَرٌ فِيهِ "Bu məkan içində qumar oynanan yerdir" deyilir. وَ حُكْمُ وَدَّ يَوَدُّ vedde və yeveddu felinin hökmü, كَحُكْمِ عَضَّ يَعَضُّ adde və yeaddu felinin hökmü kimidir, وَ تَقُولُ فِي الْأَمْرِ əmr felində deyirsən, إِيدَدْ və كَ kimi, اعْضَضْ kimi.

Mətnin Ümumi Mənası: Misal felində fa-ul-felinin ya olan felə gəldikdə, o ya hərfi bütün hallarda sabit qalır. Çünki ya hərfi vav hərfinə görə daha yüngüldür. Misalları;

Keçmiş	İndiki
يَمُنَ	يَيْمُنُ
يَسَرَ	يَيْسِرُ
يَئِسَ	يَيْئَسُ

İfti‘al babından gələn misal bina-i ya olan fellər üçün;

Keçmiş	أيْسَرَ
İndiki	يُوسِرُ
Məzdar	إِيسَارًا
İsm-i Fail	مُوسِرٌ

İndiki zaman və ism-i fail şəkillərində ya hərfi sakit olduğu üçün və əvvəlki hərf damməli olduğu üçün ya hərfi vav hərfinə çevrilmişdir. 

İfti‘al babından gələn bina-i ya və ya vav olan fellərdəki vav və ya hərfləri ta hərfinə çevrilir. Sonra bu ta hərfi də ifti‘al babının ta hərfinə idqam olunur;

Bina-i Vavi
Bablar	Əsl	İqlab	İdqam
Keçmiş	إِوْتَعَدَ	إِتْتَعَدَ	إِتَّعَدَ
Muzari	يَوْتَعِدُ	يَتْتَعِدُ	يَتَّعِدُ
Masdar	مُوْتَعِدٌ	مُتْتَعِدٌ	مُتَّعِدٌ
İsm-i Fail	مُوْتَعَدٌ	مُتْتَعَدٌ	مُتَّعَدٌ

Yai binası
Bablar	Əsl	İqlab	İdğam
Mazi	إِيْتَسَرَ	إِتْتَسَرَ	إِتَّسَرَ
Muzari	يَيْتَسِرُ	يَتْتَسِرُ	يَتَّسِرُ
Masdar	مُيْتَسِرٌ	مُتْتَسِرٌ	مُتَّسِرٌ
İsm-i Fail	مُيْتَسَرٌ	مُتْتَسَرٌ	مُتَّسَرٌ

Bəzən də;

إِيتَعَدَ

يَاتَعِدُ

مُوتَعِدٌ

deyilir. إِيتَعَدَ feilinin əsli إِوْتَعَدَ şəklindədir. Vav hərfi sakin, ondan əvvəlki hərf isə kəsrəli olduğuna görə ya hərfinə çevrilmişdir. Keçid halında əvvəldəki həmzə düşdüyünə görə vav geri gəlir, amma tələffüzdə deyilir, yazıda yazılmır.

يَاتَعِدُ feilinin əsli يَوْتَعِدُ şəklindədir. Əsldəki vav hərfi elif hərfinə çevrilmişdir. Sonra vav bab qaydası ilə ta hərfinə çevrilib idğama girib son halını almışdır.

يَاتَسِرُ feilinin əsli يَيْتَسِرُ şəklindədir. İki ya-nın tələffüzü çətin olduğuna görə elifə çevrilmişdir. Bu son olanlar bəzən istifadə olunsa da, yuxarıdakı cədvəldə olanlar daha çox istifadə olunur.

هَذَا مَكَانٌ مُوتَسَرٌ فِيهِ

Bu məkan özündə qumar oynanan məkandır

Vedde və yeveddu kimi muzaf olan feillərin hökmü adde və yeaddu kimidir. Bu feillərdə əmr olaraq إِيدَدْ və إِعْضَضْ deyirsən.