Mutell ul-Fa 2

وَ إِذَا أُوزِلَتْ كَسْرَةُ مَا بَعْدَهَا أُعِيدَتِ الْوَاوُ الْمَحْذُوفَةُ، نَحْوُ؛ لَمْ يُوعَدْ وَ تَثْبُتُ فِي يَفْعَلُ بِفَتْحِ الْعَيْنِ، كَوَجِلَ يَوْجَلُ، وَ الْأَمْرُ إِيجَلْ. قُلِبَتِ الْوَاوُ يَاءً لِسُكُونِهَا وَ انْكِسَارِ مَا قَبْلَهَا فَإِنِ انْضَمَّ مَا قَبْلَهَا عَادَتِ الْوَاوُ وَ تَقُولُ؛ يَا زَيْدُ ايجَلْ، تُلْفَظُ بِالْوَاوِ وَ تُكْتَبُ بِالْيَاءِ. وَ تَثْبُتُ فِي يَفْعُلُ بِضَمِّ الْعَيْنِ كَوَجُهَ، يَوْجُهَ، أُوجُهْ، لاَ تَوْجُهْ، وَ حُذِفَتِ الْوَاوُ مِنْ يَطَأُ وَ يَسَعُ وَ يَضَعُ وَ يَقَعُ وَ يَدَعُ. لِأَنَّهَا فِي الْأَصْلِ يَفْعِلُ بِالْكَسْرِ، فَفُتِحَتْ لِحَرْفِ الْحَلْقِ وَ مِنْ يَذَرُ لِكَوْنِهِ بِمَعْنَى يَدَعُ وَ أَمَاتُوا مَاضِيَ يَدَعُ وَ يَذَرُ. وَ حَذْفُ الْفَاءِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ وَاوٌ.

وَ إِذَا hər nə zaman ki, أُوزِلَتْ zail olarsa, كَسْرَةُ kəsrəsi, مَا بَعْدَهَا vav hərfindən sonrakı hərfin, أُعِيدَتِ الْوَاوُ الْمَحْذُوفَةُ məhzuf edilmiş vav geri qaytarılır, نَحْوُ misalı belədir; لَمْ يُوعَدْ kimi. وَ تَثْبُتُ və sabit qalır, فِي يَفْعَلُ muzari yef’âlu olan vəzndə olan fel üçün, بِفَتْحِ الْعَيْنِ ayn əl-felinin fətahası ilə olan vəzn, كَ kimi, وَجِلَ və يَوْجَلُ və وَ الْأَمْرُ əmri-hazırda إِيجَلْ kimi. قُلِبَتِ الْوَاوُ يَاءً vav hərfi ya hərfinə çevrilmişdir, لِسُكُونِهَا vav sakin olduğu üçün, وَ انْكِسَارِ və kəsrəli olduğu üçün, مَا قَبْلَهَا o sakin vavın mə qablındakı hərf, فَإِنِ انْضَمَّ مَا قَبْلَهَا əgər vav hərfindən əvvəlki hərf dammalı olsaydı, عَادَتِ الْوَاوُ vav geri qayıdardı, وَ تَقُولُ sən deyərsən, يَا زَيْدُ ايجَلْ deyərsən. تُلْفَظُ بِالْوَاوِ vav ilə tələffüz edilir, وَ تُكْتَبُ بِالْيَاءِ ya ilə yazılır. وَ تَثْبُتُ və sabit olur, فِي يَفْعُلُ muzari vəzni yef’ulu olanlarda, بِضَمِّ الْعَيْنِ ayn əl-feli dammalı olan vəzində, كَ kimi, وَجُهَ və يَوْجُهَ və أُوجُهْ və لاَ تَوْجُهْ kimi. وَ حُذِفَتِ الْوَاوُ vav hazf edilir, مِنْ يَطَأُ yetau felindən, وَ يَسَعُ və yese’u felindən, وَ يَضَعُ və yeda’u felindən, وَ يَقَعُ və yeka’u felindən, وَ يَدَعُ və yede’u felindən. لِأَنَّهَا çünki bu fellər, فِي الْأَصْلِ əslində, يَفْعِلُ yef’ilu vəzni ilə mültəbistirlər, بِالْكَسْرِ ayn əl-feli kəsrəli olan, فَفُتِحَتْ vav hazf edildikdən sonra ayn əl-feli...

l fethalandı, لِحَرْفِ الْحَلْقِ bu fellərdəki boğaz hərfləri, وَ مِنْ يَذَرُ və yezeru feli, لِكَوْنِهِ olduğu üçün, بِمَعْنَى يَدَعُ yede’u felinin mənasında, وَ أَمَاتُوا və öldürdülər, yəni istifadə etmədilər, مَاضِيَ يَدَعُ وَ يَذَرُ yede’u və yezeru fellərinin keçmiş formalarını, وَ حَذْفُ الْفَاءِ və fa ul-felin hazfi, فِي الْمُسْتَقْبَلِ muzari felində, دَلِيلٌ dəlildir, عَلَى أَنَّهُ وَاوٌ vav olması üzərinə. Metnin Toplu Mənası: Hər nə zaman vav hərfindən sonra sabit olan hərfin kəsrəsi aradan qalxarsa, hazf olunan o vav geri qaytarılır. Misal üçün; لَمْ يُوعَدْ kimi. Bu fel يَعِدُ şəklində idi, o zaman hazf olunan vav hərfinin ma qabli ya-i meftuha idi. Fel məchul ediləndə və muzaraət hərfi damməli olanda o mahzuf vav geri qaytarılır və fel يُوعَدْ olur. يَفْعَلُ vəznində gələn fellərdə vav hərfi sabit qalır, misal üçün; keçmişi وَجِلَ və muzarisi يَوْجَلُ kimi. يَوْجَلُ felində vav hazf olunmayıb və əmr feli olaraq إِيجَلْ gəlir. Bu sözün əsli إِوْجَلْ idi, amma sakit vav hərfindən əvvəl kəsrəli bir hərf olduğu üçün bu sakit vav ya hərfinə çevrilir və İوْجَلْ olan əmr feli İيجَلْ olur. Vav hərfindən əvvəlki hərf damməli olanda mahzuf vav qaytarılır. Sən يَا زَيْدُ إيجَلْ deyirsən. İيجَلْ sözü vav ilə tələffüz olunur. Çünki keçid halında vasıl həmzəsi düşür və kəsrə aradan qalxır, daha əvvəl hazf olunan vav geri qaytarılır, amma yazılışda İيجَلْ yazılır. Bir söz ən başda necə oxunursa, elə də yazılır. يَفْعُلُ vəznində gələn fellərdə vav hərfi sabitdir, hazf olunmur. Bu vəzn ayn ul-felin damməsi ilə mültebistir. Misal üçün; keçmişdə وَجُهَ və muzaridə يَوْجُهُ və əmrde أُوجُهْ və nehiydə لاَ تَوْجُهْ şəklindədir. Vav hərfi يَطَأُ və يَسَعُ və يَضَعُ və يَقَعُ və يَدَعُ fellərindən hazf olunur. Bu fellər əslində يَفْعِلُ vəznindədirlər. Vav hərfi hazf olunduqdan sonra bu fellərdə boğaz hərfi olduğu üçün ayn ul-felləri fethalanır. يَذَرُ felindən يَدَعُ mənasında olduğu üçün vav hazf olunur. Hər iki felin də mənası eynidir. Bu iki felin keçmiş formasını ərəblər istifadə etməyiblər. Fa ul-felin muzaridə hazf olunması onun vav hərfi olması üçün dəlildir. Əgər ya olsaydı hazf olunmazdı.