Aslu Vahid Nədir?

Əgər desən: bu dəyişdirici qoyan adamdır, yoxsa başqasıdır? Deyərəm: zahir budur ki, bu işə yarayan hər kəs dəyişdirici ola bilər, necə ki, adətdə deyilir: sözü dəyişdirdim. Amma həqiqətdə bu qoyandır, çünki o, bir əsasdan nümunələrə dəyişdirib. Biz dedik ki, o bir əsası nümunələrə dəyişdirib, yəni nümunələri ondan törədib, və hər bir nümunəni ayrıca qoyulmuş forma saymadıq, çünki bu, uyğunluğa daha yaxın və yadda saxlamağa daha asandır. Müəllif bir əsası mənbə üzərində seçdi ki, iki məzhəbə (Kufilər və Basrılılar) görə düzgün olsun. Çünki Kufilər mənbəni felin törəməsi sayırlar. Onlara görə əsas fel olur. Onların dəlilinə əsaslanaraq, mənbə felin dəyişməsi ilə dəyişir, yəni felin törəməsidir. Mənbə fel ilə dəyişir, varsa olur, yoxsa olmur. Felin əsas olması onun ətrafında dövr etməsi ilə sübut olunur. Cavab: Basrılılar deyir ki, mənbənin felə tabe olması dəyişmədə, törəmədə də tabe olmasını tələb etmir. Yəni mənbə felə dəyişmədə tabe oldu deyə, törəmədə də tabe olacaq demək deyil. Məsələn, bir adamın oğlu imamdır və bu imamın atası oğlunun arxasında ona tabe olaraq namaz qıldı deyə, ata oğlunun oğlu olurmu? Ataya tabe demək olar? Bu lazım deyil. Necə ki: Ə'id, Nə'id, Tə'id sözlərinin əsli: Əv'ad, Nuv'ad, Tuv'ad-dır. (Muzarə məftuha ilə məksur aynul fel arasında vav ixtisar olunub. Burada ixtisarı tələb edən bir hal yoxdur.)

Əgər desən; dəyişdirici, yəni nümunələri bir əsasdan törədən adam, qoyandırmı, yoxsa başqasıdırmı? Deyərəm ki; zahir budur ki, bu işi görən hər kəs, bu işə yarayan, necə ki, sarfçılar adətində deyirlər: sözü dəyişdirdim, amma həqiqətdə bu adam qoyandır. Çünki o, bir əsası nümunələrə dəyişdirib. Biz dedik ki; o bir əsası nümunələrə dəyişdirib, yəni nümunələr ondan törədilib. Biz hər bir nümunəni ayrıca qoyulmuş forma saymadıq, çünki bu, uyğunluğa daha yaxın və yadda saxlamağa asandır. Müəllif mənbə üçün bir əsası seçdi ki, iki məzhəbə (Kufilər və Basrılılar) görə düzgün olsun. Çünki Kufilər mənbəni felin törəməsi sayırlar. Məsələn; Zərb sözü felin keçmişindən, yəni Zərəb-dən çıxıb deyirlər. Onlara görə əsas fel olur. Onların dəlili budur ki, mənbə felin dəyişməsi ilə dəyişir, yəni felin törəməsidir. Mənbə fel ilə dəyişir, varsa olur, yoxsa olmur. Felin əsas olması onun ətrafında dövr etməsi ilə sübut olunur. Cavab: Basrılılar deyir ki, mənbənin felə tabe olması dəyişmədə, törəmədə də tabe olmasını tələb etmir. Mənbə felə dəyişmədə tabe oldu deyə, törəmədə də tabe olacaq demək deyil. Məsələn; bir adamın oğlu imamdır və bu imamın atası oğlunun arxasında ona tabe olaraq namaz qıldı deyə, ata oğlunun oğlu olurmu? Ataya tabe demək olar? Bu lazım deyil. Necə ki; Ə'id, Nə'id, Tə'id sözlərinin əsli: Əv'ad, Nuv'ad, Tuv'ad-dır. (Muzarə məftuha ilə məksur aynul fel arasında vav ixtisar olunub. Burada ixtisarı tələb edən bir hal yoxdur.)

e, bab olaraq bir olsun deyə, oxunuşu nizamlı olsun deyə, يَعِدُ-ya uyğunlaşdırıblar. Bu hazif ya-i meftuha səbəbindən deyil. Bu bablar يَعِدُ-ya uyğun olduqları üçün vavlarını atıblar. Lakin يَعِدُ-nun əsli يَوْعِدُ-dir. Burada ilal tələbi ilə vav hazf olunub. Basriler deyir ki, أعد ifadəsi يَعِدُ-dan müştəq deyil. Sadəcə onun fer’isidir. Məsdarın felə ilalda fer’ olması, iştikakta da fer’ olacağı mənasına gəlmir, gəlməz. فرعُ يَعِدُ: يَعِدُ-nun fer’idir. Yəni أعِدُ, نَعِدُ və تَعِدُ ifadələri يَعِدُ-ya tabedir. في الإعلال ilalda, amma iştikakta deyil! مع أنه bu misallar, həm də bununla bərabər, (buradakı ha zamiri nahv’e racettir). ليس بمشتقٍ منه onun (yəni يَعِدُ) kimi olanlara müştəq deyil (buradakı ha zamiri يَعِدُ-ya racettir). و تأخيرُ الفعلِ və felin təxiri (sonra gəlməsi), في الإشتقاق iştikakta, türeyişte, عن نفس المصدر məsdarın özündən sonra, لا يُنافي zidd, münafi, maneə deyil; كونَ إعلال المصدر məsdarın ilalının olmasına, متأخّرا عن إعلال الفعل felin ilalından sonra olmasına. Musannıf adeta Kûfilərə səslənir; Ey Kûfilər! İştikakta felin məsdardan sonra gəlməsi, məsdarın ilalının fildən sonra gəlməsinə maneə deyil. Qısaca, felin sonradan gəlməsi məsdarın ona uyğun olmasına maneə deyil. فَتَأَمَّلْ düşün, Teemmül et! Metnin Toplu Manası: Əgər sən desən ki; Muhavvil (yəni təhvil edən hər hansı bir şəxs) vadı’dırmı? Yoxsa deyilmi? Mən deyirəm ki; Bu işə səlahiyyəti olan hər kəs zahirən muhavvildir. Sarfçıların örfündə deyildiyi kimi; "Mən bir kəlməni sarf etdim" bunu edən həqiqətdə (hakiki vadı’ Allah-u Təala’dır, bu hökm mahfuz olaraq təfəhhüm edilməlidir) vadı’dır. Çünki o şəxs, əsli vahidi misallara təhvil edib. Lakin bu halda deyirik ki; O şəxs əsli vahidi emsileyə təhvil etdi. Yəni ondan (əsli vahiddən) misallar müştəq oldu. Biz bu misalların hamısını ayrıca qoyulmuş siğalar etmədik. Çünki bu misalların bir-birindən türetilməsi münasibət baxımından bir-birinə daha mütəxəssisdirlər. Və zabt etmə baxımından daha yaxınlar. (o qədər emsile-i muxtalife və muttaride asanlıqla yadda qalır və mezid fellər və 35 bab ilə müxtəlif misallara gedilir, bu qədər misalı yadda saxlamaq asan deyil. Lakin əsli vahiddən müştəq olmaları səbəbindən zabt edilmələri asanlaşır). Musannıf; 2 məzhəb (basriler və küfiler) üçün də səhih olsun deyə əsli vahid üçün "məsdar"ı seçdi. Çünki Kûfiler, məsdarı fildən müştəq sayırlar və onların nəzərində əsli vahid fildir. Və bu iddialarına qarşı gətirdikləri ən etibarlı dəlil isə; Felin ilalı ilə məsdarın muallel olmasıdır və onlara görə məsdar, felin fer’idir. Məsdar dair, fel medardır. Əgər ilal, fildə mövcud olarsa, məsdar da fildən asılı olur və muallel olur. Əgər ilal olmazsa, muallel olmaz. Felin bu medariyyəti, onun (felin) əsil olmasına dəlalət edir. Bu fikirlərə Basrilerin cavabı budur: Məsdarın, felin ilalına fer’ olması, iştikakta da fer’ olmasını tələb etmir. Belə ki; أعِدُ, نَعِدُ və تَعِدُ bu fellər ilalda يَعِدُ-nun fer’idir. Lakin يَعِدُ-dan müştəq deyil. يَعِدُ-nun əsli; يَوْعِدُ-dir. Burada ilal tələbi ilə meskûn vav hərfi hazf olunub. أعِدُ, نَعِدُ və تَعِدُ fellərinin əsli isə; أوْعِدُ, نَوْعِدُ və تَوْعِدُ felləridir. Buradakı meskun vav hərflərinin hazf olunma səbəbi isə; يَعِدُ-dan müştəq olduğu üçün deyil, bab mənasında يَعِدُ-ya uyğun olması (hareke vəziyyətində) üçündür. İştikakta felin məsdardan sonra gəlməsi, felin ilalının, məsdarın ilalından sonra gəlməsinə maneə deyil. Düşün Ey Kûfi; teemmül et!