Aslu Vahid və Təhvillər

Bu kəlamda (yəni لاَ تَحْصُلُ إِلاَّ بِهَا – əmsiləsiz hasil olmaz deyərkən) bir xəbərdarlıq vardır ki, bu elmə ehtiyac duyulur. Məsələn, "darb" – bu bir əsas kökdür. Onun "ضَرَبَ", "يَضْرِبُ" və başqalarına çevrilməsi, istənilən mənanın – keçmişdə, indidə və ya başqa hallarda baş verən döyülmənin ifadə olunması üçün olur. Bu, termin olaraq "təsrif" adlanır və aralarındakı uyğunluq açıqdır. Burada "təsrif" dedikdə, "təsrif elmi" nəzərdə tutulmur, yəni binaların halları haqqında bilik deyil. Müəllif "təhvil" sözünü "təğyir" üzərində seçib, çünki "təhvil"də köçürmə mənası var. "Muğrib" lüğətində deyilir: "təhvil" – bir şeyi bir yerdən başqa yerə köçürməkdir. "Sihah" lüğətində də belədir. "Havələ etdim", o da havalə oldu – bu qarşılıqlı formadır. "Havələ oldu" – bu feli məf'ulsuzdur, lazım fildir. Məsələn: "حَوَّلَ زَيْدٌ" – Zeyd bir yerdən başqa yerə getdi, feli lazım olur. Yəni "havələ" feli həm lazım, həm mütəəddi olur. İsim forması "حِوَلًا"dır. Allah Quranda buyurur: "لاَ يَبْغُونَ عَنْهَا حِوَلًا" (Kəhf surəsi, 108-ci ayə). Deməli, "təhvil" "təğyir"dən daha məhduddur. Aydındır ki, "darb" sözünün hərflərini "ضَرَبَ", "يَضْرِبُ" və başqalarına köçürürsən, buna görə "təhvil" "təğyir"dən daha uyğundur. Lakin "təsrif" lüğətcə "təhvil" kimi izah edilə bilməz, çünki "təhvil" "təsrif"dən daha məhduddur. Sonra tərif dörd səbəbi əhatə edir: deyilir ki, "təhvil" surətdir və zəruri olaraq feli göstərir, yəni köçürən; əsas kök – maddədir; istənilən mənaların əldə olunması isə məqsəddir.

Bu kəlamda (yəni لاَ تَحْصُلُ إِلاَّ بِهَا – əmsiləsiz hasil olmaz deyərkən) bir xəbərdarlıq vardır ki, bu elmə ehtiyac duyulur. Yəni, sarf elmini bilmək istəyən hər kəs bu elmə möhtacdır. Məsələn, "darb" feli: "darb" sözü əsas kökdür. Onu "ضَرَبَ", "يَضْرِبُ" və başqalarına çevirmək – məsələn, "ضَرَّبٌ", "تَضْرِيبُ", "مِضْرَبٌ" – istənilən mənaların əldə olunması üçün edilir. "Darb" masdarı keçmiş zamanda baş verəndə bunu ifadə etmək üçün "ضَرَبَ" deyirik, indiki zamanda isə "يَضْرِبُ" deyirik, ya da başqa formalar: "ضَارِبُ", "لم يَضْرِبْ", "لن يَضْرِبَ" – döyən, döymədi, heç vaxt döyməyəcək kimi mənalar üçün bu formalar istifadə olunur. Bu müxtəlif formaları yaratmağa "təsrif" deyilir. Termin olaraq "təsrif" budur. Termin və lüğət mənası arasında açıq bir uyğunluq var. "Təsrif" dedikdə burada "təsrif elmi" nəzərdə tutulmur, yəni binaların halları haqqında bilik deyil. Müəllif "təhvil" sözünü "təğyir" üzərində seçib. Yəni "təhvil" sözünü aldı, "təğyir" sözünü almadı (termin tərifində). Niyə almadı? Çünki "təhvil"də köçürmə mənası var. Qeyd: hər "təhvil" "təğyir"dir, amma hər "təğyir" "təhvil" deyil. Məsələn: hər savaş (təhvil), mübarizə (təğyir)dir. Amma hər mübarizə (təğyir), savaş (təhvil) deyil. "Təhvil" dar, "təğyir" geniş mənalıdır. Müəllifin "təğyir" əvəzinə "təhvil" seçməsi bundandır. "Muğrib" lüğətində deyilir: "təhvil" – bir şeyi bir yerdən başqa yerə köçürməkdir. "Sihah" lüğətində də belədir: "təhvil" – bir şeyi bir yerdən başqa yerə köçürməkdir. "Havələ etdim", o da havalə oldu – bu qarşılıqlı formadır. "Havələ oldu" – bu feli məf'ulsuzdur, lazım fildir. Məsələn: "حَوَّلَ زَيْدٌ" – Zeyd bir yerdən başqa yerə getdi, feli lazım olur. Yəni "havələ" feli həm lazım, həm mütəəddi olur. İsim forması "حِوَلًا"dır. Allah Quranda buyurur: "لاَ يَبْغُونَ عَنْهَا حِوَلًا" (Kəhf surəsi, 108-ci ayə). Deməli, "təhvil" "təğyir"dən daha məhduddur. Aydındır ki, "darb" sözünün hərflərini "ضَرَبَ", "يَضْرِبُ" və başqalarına köçürürsən, buna görə "təhvil" "təğyir"dən daha uyğundur. Lakin "təsrif" lüğətcə "təhvil" kimi izah edilə bilməz, çünki "təhvil" "təsrif"dən daha məhduddur. Sonra tərif dörd səbəbi əhatə edir: deyilir ki, "təhvil" surətdir və zəruri olaraq feli göstərir, yəni köçürən; əsas kök – maddədir; istənilən mənaların əldə olunması isə məqsəddir.

لْحَوَّلَ və bu havvale feilinin ismi-masdarı حِوَلاً-dir. قَالَ اللهُ تَعَالَى فِي كِتَابِهِ الْكَرِيمِ Allah-taala öz Kərim Kitabında buyurur ki; لاَ يَبْغُونَ عَنْهَا حِوَلاً (cənnət əhli olanlar) istəmirlər, ondan (cənnətdən) havale olunmağı (köçürülməyi). Kehf surəsi, 108-ci ayə. اللهم sən bizi cənnət əhli olanlardan eylə, amin. فَهُوَ أَخَصُّ çünki o (tahvil) daha xassdır, özəldir; مِنَ التَّغْيِيرِ tağyirdən, وَ لاَ يَخْفَى gizli qalmır, deyil, أنَّكَ şübhəsiz ki sən, تَنْقُلُ köçürürsən, حُرُوفَ الضَّرْبِ 'darb' hərflərini (yəni dad, ra və be), إِلَى ضَرَبَ وَ يَضْرِبُ وَ غَيْرِهِمَا 'darabe', 'yedribu' və başqalarına. فَيَكُونُ التَّحْوِيلُ beləliklə tahvil olur: أَوْلَى مِنَ التَّغْيِيرِ tağyirdən daha üstün. وَ لاَ يَجُوزُ caiz deyil, أنْ يُفَسَّرَ التَّصْرِيفُ لُغَةً təsrifin lüğətdə izahı, بِالتَّحْوِيلِ tahvil kimi, yəni təsrifin lüğətdə tahvil kimi izahı caiz deyil, tağyir kimi izahı caizdir. لِأنَّهُ çünki o (tahvil), أخصُّ مِنَ التَّصْرِيفِ təsrifdən (tağyirdən) daha xassdır. ثُمَّ التَّعْرِيفُ sonra tərif (yəni hər hansı bir şeyin tərifi), يَشْتَمِلُ عَلَى الْعِلَلِ الْأَرْبَعِ dörd səbəbə şamildir. قِيلَ: اَلتَّحْوِيلُ deyilər ki: Tahvil; هِيَ الصُّورَةُ tahvil etdikdən sonra yaranan şəkil (qalıb) suri səbəbdir. وَ يَدُلُّ بِالْاِلْتِزامِ عَلَى الْفَاعِلِ fail üzərində zəruri olaraq dəlalət edir, kim? وَ هُوَ الْمُحَوِّلُ və o muhavvildir, yəni tahvil edən ism-i fail. وَ الْأَصْلُ الْوَاحِدُ هِيَ الْمَادَّةُ və tahvil olunacaq şey aslu vahiddir, o da maddədir. وَ حُصُولُ الْمَعَانِي الْمَقْصُودَةِ هِيَ الْغَايَةُ və məqsəd olunan mənalardan əldə olunan isə qayədir. Hülasa; Bir şeyin meydana gəlməsi üçün lazım olan 4 səbəb var. Xammaddə: Yəni hər hansı bir şeyi yaratmaq üçün lazım olan material. Sürət: Bu xammaddəni tahvil edib bir sürətə salmaq, ona forma vermək. Fail: Bu xammaddələri sürətə salacaq bir fail olmalıdır, yəni tahvil edən bir muhavvil olmalıdır. Qayə: Bu proseslərin bir məqsədi və qayəsi olmalıdır. Qeyd: Bu 4 səbəb bir araya gəlmədən bir şey hasil olmaz. Təbii ki, bu məxluqat üçün keçərlidir. Allahın Xaliq və Qadir sifəti sonsuzdur. O "ol" desə, o şey dərhal olar, səbəbə ehtiyac yoxdur. Mətndən ümumi məna: Bu (emsilesiz hasil olmaz لاَ تَحْصُلُ إِلاَّ بِهَا) ifadədə bir xəbərdarlıq var. Bu elm (sarf elmi) ehtiyac duyulan bir elmdir. Misal olaraq ضَرْبْ feilinin aslu vahidi var. Aslu vahid olan ضَرْبْ feilini keçmişdə صَرَبَ-yə, indiki zamanda يَضْرِبُ-ya və digər şəkillərlə başqa mənalara tahvil etmək mümkündür. Bu tahvilin məqsədi keçmiş zamanda, indiki zamanda və ya digər zamanlarda ضَرْبْ feilinin müxtəlif mənalarını əldə etməkdir. Bu tahvil etməyə istilahda təsrif deyirik. İstilahı məna ilə lüğət mənası arasında açıq bir əlaqə var. Təsrifdən məqsəd, burada olduğu kimi təsrif elmi deyil. İlm üt-Təsrif binanın hallarını öyrənməkdir. İzzinin musannıfı İzzəddin Zəncani tahvil sözünü tağyir üzərinə seçdi. Çünki tahvil sözündə köçürmə mənası var. Muğrub adlı lüğətdə belə deyilir: Tahvil – bir şeyi bir yerdən başqa yerə köçürməkdir. Sıhah adlı lüğətdə də belə deyilir; Tahvil – bir şeyi bir yerdən başqa yerə köçürməkdir. حَوَّلَهُ "onu tahvil etdi" beləliklə o da تَحَوَّلَ bir yerdən başqa yerə havale oldu, getdi. Tefil babından keçmiş olan حَوَّلَ feili həm mütəaddi, həm də lazım olur. Bu حَوَّلَ feilinin ismi-masdarı isə حِوَلاً-dir. Kehf surəsinin 108-ci ayəsində Uca Allah belə buyurur; لاَ يَبْغُونَ عَنْهَا "Ondan havale olunmağı istəməzlər" kimidir. Tahvil, tağyirdən daha xass, daha dardır. Sən, ضَرْبْ feilinin hərflərini ضَرَبَ və يَضْرِبُ və başqasına köçürürsən, bu sənə gizli qalmır. Sən burada ضَرْبْ feilinin özünü köçürmürsən, maddəsi olan hərflərini müxtəlif şəkillərə köçürürsən və zamana görə istədiyin mənaları əldə edirsən. Buna görə də tahvil, tağyirdən daha üstün olur. Təsrifin lüğətdə tahvil kimi təfsir edilməsi də caiz deyil. Çünki tahvil, təsrifdən daha xass, daha dar bir mənaya sahibdir. Sonra tərif (hər hansı bir şey) 4 səbəb üzərində şamildir. Deyilir ki, tahvil bir sürətdir, formadır. Əslində bilək ki, sürət, tahvildən yaranan formadır. Fail üzərində zəruri olaraq dəlalət edir ki, bu da muhavvildir. Və aslu vahid (masdar) isə maddədir, materialdır. Məqsəd olunan mənaların hasil olması isə qayədir.