Sarf Elminin Tərifi

عِلْمِ الصَّرْفِİN TƏRİFİ

{BİL Kİ, TƏSRİF} – bu, "sarf" sözündən mübaliğə və çoxluq üçün "təf'il" babında olan bir fel formasıdır. {LÜĞƏTDƏ DƏYİŞİKLİK} deməkdir; belə deyirsən: صَرَّفْتُ الشَّيْء yəni: onu dəyişdim. Yəni təsrifin iki mənası vardır: lüğəvi – bu, ərəb dilinin qurucusu tərəfindən qoyulmuş mənadır. Lüğət – mənalar üçün qoyulmuş sözlərdir; bu söz "لَغِيَ" (lam fətə, ğayn kəsrə, ya fətə) kökündən gəlir, muzari forması "يَلْغَى", masdarı isə "لَغْيًا" və ya "لَغَيًا"dır. Sözlə danışanda, əsli "لَغَيٌ" və ya "لَغَوٌ"dur, "tə" isə əvəzdir, cəmi "لُغًى"dir, "بُرًى" və "كَبُرَةٍ" kimi. Sənaye mənası isə bu sənətin əhli tərəfindən qoyulmuş mənadır. Buna işarə edir: {və sənayedə} (sad hərfi kəsrə ilə), bu – təcrübə ilə əldə olunan elmdir; burada məqsəd təsrif sənətidir, yəni təsrif termin olaraq: {bir əsasın dəyişdirilməsi} – yəni onu dəyişməkdir. Əsas – üzərində bir şey qurulan şeydir, burada məqsəd masdardır. {Misallara} – yəni formalar və şəkillərə. Bunlar sözlərdir, hərəkət və sükunlara görə, bəzi hərflərin önə və ya arxaya çəkilməsinə görə {müxtəlif} olur; məsələn, "ضَرَبَ" və "يَضْرِبُ" və digər törəmələr. {Məna üçün} – "məna" cəmlidir, əsli "məna" masdarıdır, burada məqsəd sözün ifadə etdiyi məna, yəni təsrif – masdarı müxtəlif formaya çevirməkdir ki, {məqsədli mənalar} əldə olunsun, {bu mənalar yalnız} həmin formalarla əldə olunur.

İƏLMƏ bil ki; təsrifin olduğunu, onun (təsrif sözünün) təf'il babında olduğunu, "sarf" sözündən gəldiyini və təsrifin mübaliğə və çoxluq ifadə etdiyini bil. Lüğətdə – dəyişmək, yəni təğyir etməkdir. Deyirsən ki: صَرَّفْتُ الشَّيْء yəni onu dəyişdim. Yəni bir şeyi təsrif etmək, onu təğyir etməkdir. Amma təsrif ilə təğyir arasında fərqlər var, tam eyni mənanı vermir. Musannif demək istəyir ki; təsrifin iki mənası var: lüğəvi və sənaye mənası.

Lüğəvi Mənası: Bu lüğəvi mənadır ki; onu ərəb dilinin qurucusu qoyub. Yəni "təsrif" sözünün lüğəvi mənasını ərəb dilinin qurucuları qoymuşdur. Lüğət – mənalar üçün qoyulmuş sözlərdir. Bu "لُغَةٌ" sözünün quruluşu "لَغِيَ" kökündən (lam fətə, ğayn kəsrə, ya fətə) gəlir, muzari forması "يَلْغَى", masdarı isə "لَغْيًا" və "لَغَيًا"dır. Sözlə danışanda, əsli "لَغَيٌ" və ya "لَغَوٌ"dur. "tə" isə əvəzdir, ya və vav hərflərinin yerinə gəlir. "Lüğət" sözünün cəmi "لُغًى"dir, "بُرًى" və "كَبُرَةٍ" kimi.

Sənaye Mənası: Bu sənaye mənadır ki; onu bu sənətin əhli qoyur. Yəni "təsrif" sözünün sənaye mənasını həmin sənətin əhli qoyur. Buna işarə edilir: öz terminlərinə görə. "Sənaye" sözü sad hərfi kəsrə ilə oxunur. Bu – təcrübə ilə əldə olunan elmdir. Təcrübə ilə bir iş üzərində. Burada məqsəd – təsrif sənətidir. Yəni, təsrif termin olaraq: bir əsasın dəyişdirilməsi; yəni onu dəyişməkdir. Əsas – üzərində bir şey qurulan şeydir. Burada məqsəd masdardır. Asasın misallara çevrilməsi – formalar və şəkillərə. Şəkil: bir şeyi formaya salmaqdır. Bu formalar sözlərdir. Hərəkət və sükunlara görə, bəzi hərflərin önə və ya arxaya çəkilməsinə görə müxtəlif olur; məsələn, "ضَرَبَ" və "يَضْرِبُ" və digər törəmələr. Məna üçün – "məna" cəmlidir, əsli "məna" masdarıdır, burada məqsəd sözün ifadə etdiyi məna, yəni təsrif – masdarı müxtəlif formaya çevirməkdir ki, məqsədli mənalar əldə olunsun, bu mənalar yalnız həmin formalarla əldə olunur.

Heyətlərinə görə, onlara (sözlərə) arız olur, üzərinə gəlir; hərəkələr və səkinələr. Bəzi hərflər bəzilərinin önünə keçir (təqəddüm edir), bəziləri isə sonuna keçir (təəxir edir). Misal: كَتَبَ fiili keçmiş zamandır. Bu siğada, bu binada, bu misalda olan keçmiş fiilin heyəti olan كاف, تاء və باء hərfləri üzərində, bu sıra dəyişmədən, bu hərflərin arasına bir sıra hərflər gəlir. Faul fiil ilə lamul fiil arasına elif gəlir və fiil كَاتَبَ olur. Aynul fiil ilə lamul fiil arasına elif gəlir və كِتَابٌ olur. Faul fiilin önünə fətxalı mim, aynul fiil ilə lamul fiil arasına vav gəlirsə مَكْتُوبٌ olur. Bu fərqli quruluşlara misal, siğa və bina deyilir. مُخْتَلِفَةٍ yəni əsli vahid (məsdər) müxtəlif, fərqli misallara gedir (yuxarıdakı nümunələrdə olduğu kimi). بِاِخْتِلاَفِ الْهَيَاتِ heyətinin dəyişməsi ilə, كَــضَرَبَ وَ يَضْرِبُ وَ نَحْوُهِمَا darabe və yedribu kimi və müxtəlif və mütərid nümunələrdə olduğu kimi. مِنَ الْمُشْتَقَّاتِ digər törəmələrdən, mənalar üçün. جَمْعُ مَعْنًى məna sözünün cəmi (مَعَانٍ) məna sözünün cəmidir. Onun əsli; مَصْدَرُ ميمي Masdar-ı Mimi’dir. مِنَ الْعِنَايَةِ inaye kökündən gəlir, keçmişi عَنَى məqsəd etdi, müzariyi يَعْنِي məqsəd edir, masdarı عِنَايَةٌ məqsəd etmək. مَعْنًى isə məqsəd etmək (mimli masdar), məqsəd etmə zamanı, məqsəd etmə məkanı qəlibindədir. نُقِلَ إِلَي مَعْنَى الْمَفْعُولِ meful mənasına köçürülmüşdür. وَ هُوَ və o məna, مَا يُرَادُ istənilən, مِنَ اللَّفْظِ sözdən. Yəni: تَصْرِيفُ masdarı təhvill edir, müxtəlif nümunələrə, mənaların hasil olması üçün, hansı mənalar? Məqsəd olunan. Misal: bir cümlə qurulanda sarf və nahv qaydaları ön plana çıxır və cümlənin mənasına görə fail, fiil və meful mövqeləri müəyyən olur. Keçmiş zamanda bir cümləni məqsəd edirəmsə; كَتَبَ زَيْدٌ بِالْقَلَمِ "Zeyd, qələmlə yazdı" deyirəm. Məqsədim hal-hazırda baş verən bir hadisəni anlatmaqdırsa; يَضْرِبُ زَيْدٌ عَمْرًا بِالْعَصَاءِ "Zeyd, Amra çubuqla vurur" deyirəm. Məqsəd etmək istədiyimiz məna nədirsə, ona görə sözlər; bina, siğa və nümunələr baxımından qəliblərə girərək məqsədimizi ifadə edir. لاَ تَحْصُلُ hasil olmaz, nə olmaz? تِلْكَ الْمَعَانِي o mənalar (yuxarıda Zeyd ilə bağlı olan mənalar və s. Binadakı çəkimlər) onsuz, nə olmadan? أَيْ: بِهَذِهِ الْأَمْثِلَةِ yəni: bu nümunələrsiz (bina və siğasız olmaz), müxtəlif və mütərid nümunələrsiz, 35 bab olmadan və s. Metnin Ümumi Mənası: Tasrif sözünün, Tef’il babından masdar olduğunu və sarf kökündən türediğini, mübaliğə, təksir və lüğətdə təğyir (dəyişmək) mənasında olduğunu bil! Sən deyirsən ki; "Bir şeyi sarf etdim" yəni onu dəyişdim demiş olursan. Yəni müəllif məqsəd edir ki; tasrif üçün 2 məna vardır. 1. Lüğəvi məna və 2. Sənayevi məna. Lüğəvi Məna: O lüğət məna ki; ona ərəb dilinin vadı’sı (qoyucusu) sözləri vad’ edir (qoyur). Lüğət: Mənalara qoyulmuş sözlərdir. Lüğət sözünün keçmişi لَغِيَ və müzariyi يَلْغَي və masdarları لَغْيًا və ya لَغَيًا şəklində gəlmişdir. Yəni لَغِىَ demək, لَهِجَ deməkdir. Bir kəlamı ləhc etmək, onu leğy etməkdir. Lüğət sözünün əsli: لَغَيٌ və لَغَوٌ ‘dür. Lüğət sözündə bu تاء hərfi, ived’dir. Yəni vav və ya hərflərinin yerinə keçmişdir. Lüğət sözünün cəmi: لُغًي ‘dir. بُرَةٌ halqa, بٌرًي halqalar sözləri kimi. Sənayevi Məna: O sənayevi məna ki; bu sənətin əhli tasrifi sənayevi mənada vad’ edir. Ona (tasrifin sənayevi mənasına) sözlə işarə edirlər. Sənət əhlinin öz aralarındakı qoyduqları mənalar, əhil olduqları işə görə dəyişir. Sənayevi məna: Bir iş üzərində təmərün edilərək hasil olan elmdir. Yəni, bir sənət əhlinin etdiyi işdir. Bu sənətdən murad, burada bəhs edildiyi kimi tasrifin sənayevi mənasıdır, yəni istilahdakı tasrifdir. Tək olan əsli (masdarı) təhvill etməkdir, təğyir etməkdir. Bu təhvil, məqsəd olunan mənalar üçündür. Aslı vahid: Öz üzərinə bina edilən şeydir. Əsldən murad masdardır. Bu masdar isə məqsəd olunan müxtəlif nümunələrə, binalara, siğalara aparılır (təhvill edilir). Bu qəliblər (nümunə, bina, siğa) heyətləri baxımından sözlərdir. Bu sözlərin üzərinə hərəkə və səkinət arız olur (gəlir). Bəzi hərflər bəzisinin önünə keçir və bəziləri bəzisinin sonuna keçir. Bu təqəddüm və təəxir heyətlərinin fərqli olması ilədir. Darabe və yedribu və bu ikisi kimi və digər törəmələr nümunədir. Yəni tasrif: Masdarın (aslı vahidin) məqsəd olunan mənaların hasil ola bilməsi üçün, müxtəlif nümunələrə təhvill edilməsidir. Bu məqsəd olunan mənalar isə nümunəsiz olmaz. Buradakı məna sözü inayət sözündən masdar-ı mimi’dir. Meful mənasına köçürülmüşdür. Buradakı mənadan söz murad edilir. Qeyd: Parantezdəki ərəb mətnləri orijinal mətnlərdir. Digərləri isə şərh mətnidir.