Kəlimənin Tərifi

Musannıf söhbətə və sözə tərif verməklə başlayır, çünki bu kitabda onların halları araşdırılır. Əgər onların mahiyyəti bilinməzsə, halları necə araşdırıla bilər? Musannıf sözü söhbətdən əvvəl təqdim edir, çünki sözlər söhbətin tərkib hissəsidir və sözün məfhumu söhbətin məfhumu ilə bağlıdır.

Musannıf, söhbət və sözün tərifi ilə işə başlayır. Çünki kitabda onların halları araşdırılır. Əgər bunların mahiyyəti bilinməzsə, halları haqqında danışmaq olmaz. Musannıf, sözün tərifini söhbətdən əvvəl verir. Çünki söhbət sözlərdən yaranır və sözün başa düşülməsi söhbətin ifadə etdiyi mənalardan bir hissədir.

اَلْكَلِمَةُ

Deyilir ki, söz və söhbət "الكلم" (əl-kəlim) kökündən törəmişdir. "Kəlim" lüğətdə "yaralamaq" mənasındadır. Söz və söhbətin mənaları insan ruhunda yaralayıcı təsir qoyur. Buna görə bir şair onların təsirini yaralamaq kimi ifadə etmişdir və misal olaraq demişdir:

جِرَاحَاتُ السِّنَانِ لَهَا الْتِيَامُ وَ لاَ يَلْتَامُ مَا جَرَحَ اللِّسَانِ

"Nizə yarası sağalar, amma dil yarası sağalmaz" demişdir.

"Kəlim" sözü lam hərfi ilə kəsrə ilə oxunduqda cins isimdir, cəm deyil. Eynilə "تَمْرٌ" (xurma) və "تَمْرَةٌ" (bir xurma) sözlərində olduğu kimi. Fatir surəsi 10-cu ayəyə görə:

إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ

“Gözəl söz Ona (Allaha) çatır” bu vəziyyəti ortaya qoyur. Əgər bu ayə-i cəlilədəki الْكَلِمُ ifadəsi cəm olaraq düşünülərsə, ona görə اَلْكَلِمُ الطَّيِّبَةُ olmalı idi. Yalnız üç və ya daha çox söz üçün istifadə olunduğundan cəm olduğu iddia edilmişdir. O zaman ayə-i kəbir bu şəkildə təvil edilə bilər; اَلْكَلِمُ ifadəsindən بَعْضُ الْكَلِمِ “Bəzi sözlər” nəzərdə tutulduğu üçün müzekkər kimi davranılmışdır. Eyni şəkildə Əraf surəsi 56-cı ayə-i şərifində olduğu kimi;

إِنَّ رَحْمَةَ اللهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ

“Şübhəsiz ki, Allahın rəhməti yaxşılıq edənlərə yaxındır” bu ayə-i şərifdə “rəhmət” ifadəsindən “ihsan” mənası nəzərdə tutulduğu kimi.

اَلْكَلِمَةُ ifadəsinin əvvəlindəki lam hərfi cins üçün gəlmişdir və sonundakı ـةُ “ta” təkliyi ifadə edir. Cinsin tək ilə, təkin də cins ilə xarakterizə olunması mümkündür, buna görə bir ziddiyyət yoxdur. Misal;

هَذَا الْجِنْسُ وَاحِدٌ

Bu cins təkdir

ذَلِكَ الْوَاحِدُ جِنْسٌ

Bu tək cinsdir

Bu şəkildə cins deyərək tək, tək deyərək də cinsi xarakterizə edə bilərik. El-kelimetu ifadəsindəki lam hərfi cins üçün deyil, nahivçilərin örfünə görə, keçən sözü ifadə etmək üçün ahd-i xarici “müəllif ilə mühatab arasında məlum, yəni marifə olan hissə üçün” olması üçün ifadə edilmişdir.