Məf'ul-u Fih
اَلْمَفْعُولُ فِيهِ; o, içində zikr olunan bir fiilin (əməl, hadisənin) baş verdiyi zaman və məkan adıdır. Onun nəsb olması şərti 'fi' hərfi-cərrinin təqdir edilməsidir. Zaman zərflərinin hamısı bunu qəbul edir və məkan zərfləri isə əgər mübhəm olarsa, bunu qəbul edir, yoxsa qəbul etməz. Mübhəm məkanlar altı istiqamətlə (sağ, sol, ön, arxa, yuxarı, aşağı) izah olunur və 'ində', 'lədə' və onların oxşarları da mübhəm olduqları üçün bu qaydaya aid edilir. 'Məkan' sözü çox işlədiyinə görə və 'dəxəltu' felindən sonra gələn sözlərdə, məsələn: 'dəxəltu dəra' (evə girdim) – ən doğru fikrə görə – meful-u fiyh nəsb olur, gizli bir amil ilə və izah şərti ilə.
اَلْمَفْعُولُ فِيهِ meful-u fiyh, o meful-u fiyhdir ki, o elə bir zaman və məkan adıdır ki, içində zikr olunan fiil (əməl, hadisə) baş verir, zamandan və ya məkandan. Meful-u fiyhin nəsb olma şərti 'fi' hərfi-cərrinin təqdir edilməsidir. Zaman zərflərinin hamısı bu təqdirə qəbul edir, məkan zərfləri isə əgər mübhəm olarsa, bu təqdirə qəbul edir, yoxsa qəbul etməz. Mübhəm olanlar altı istiqamətlə izah olunur (sağ, sol, ön, arxa, yuxarı, aşağı) və mübhəm məkanlara 'ində', 'lədə' və onların oxşarları aid edilir, çünki onlar da mübhəmdir. 'Məkan' sözü çox işlədiyinə görə və 'dəxəltu' felindən sonra gələn sözlərdə, məsələn: 'dəxəltu dəra' (evə girdim) – ən doğru fikrə görə – meful-u fiyh nəsb olur, gizli bir amil ilə və izah şərti ilə.
Mətnin Ümumi Mənası: Meful-u fiyh, cümlədə zikr olunan işin, əməl və hadisənin baş verdiyi zaman və məkan adıdır. Meful-u fiyhin nəsb olmasının şərti 'fi' hərfi-cərrinin təqdir edilməsidir.
Bu, fiy’in təqdir olunması ilə bağlıdır. Zaman zərflərinin hamısı fiy’in təqdirini qəbul edir. Məkan zərfləri isə əgər o məkan mübhəm olmayıb müəyyən olarsa, fiy’in təqdirini qəbul edir. Lakin məkan mübhəm olmayıb müəyyən olarsa, fiy’in təqdirini qəbul etmir. Məkanların mübhəm olanı altı istiqamət (cihət-i sitte) ilə izah olunur. (Cihət-i sitte: sağ, sol, ön, arxa, yuxarı və aşağıdır. İzhar dərslərində təfərrüatını oxuya bilərsiniz). 'İnde' (yanında, yanında) və 'leda' (yanında, yanında) sözləri və onların oxşarları (dune-haric və ya sıva-haric kimi) cihət-i sitte kimi mübhəm olduqlarına görə mübhəm məkanlar üzərinə tətbiq olunur. “Dehale-girdi” maddəsindən sonra mövcud olan müəyyən zərflər mübhəm məkanlar üzərinə, doğru görüşə görə tətbiq olunur. Belə ifadələrin tətbiqi çoxluğa görədir, misal: دَخَلْتُ الدَّارَ "Eve girdim" ifadəsindəki "Ed-dare" sözü kimi. Məf’ul-u fiyh gizli bir amil ilə mənsubluq alır; مَتَى سِرْتَ "Ne zaman yürüdün?" deyən birinə cavab olaraq; يَوْمَ الْجُمْعَةِ "Cümə günü" deyilən kimi. Bu ifadənin əsli; سِرْتُ يَوْمَ الْجُمْعَةِ "Cümə günü yürüdüm" şəklindədir. Məf’ul-u fiyh izah olunma şərti ilə olduğu halda yenə gizli bir amil ilə mənsubluq alır; يَوْمَ الْجُمْعَةِ صُمْتُ فِيهِ "Cümə günü oruc tutdum" kimi. Bu ifadənin əsli; صُمْتُ يَوْمَ الْجُمْعَةِ صُمْتُ فِيهِ